The Transition Between Two Opposing Forms of Power at Arslantepe (Malatya) at the Beginning of the 3rd Millenium

Yıl 2001, Sayı: 4, 1 - 24, 15.12.2001

Marcella Frangipane

Öz

Son yıllarda Arslantepe'de, M.Ö. 4.Binyılın ilk yarısına, VII. Evreye tarihlenen, toplu kullanı- ma açık alanda yer alan tören amaçlı büyük bir yapının- içindeki yüzlerce seri olarak üretil- miş kaselerden ve birçok kil mühürden de anlaşıldığı gibi malların paylaşılması ve mallar üzerinde idari kontrol için kullanıldığı belirlenmiştir. Doğu Toros silsilesinin kuzeyindeki Arslantepe, Son Uruk VIA Evresinden de tanıdığımız Mezopotamya modelinde olduğu gibi, üretimi denetleyen yerel merkezi bir örgütlenmeden geliştiğini iyi bir şekilde belgelemiştir. Gene son yıllarda yapılan Arslantepe kazıları, 3.Binyıl başlarında, bölgede, kısmen sistemin kendi içinde gelişen bir karmaşa, kısmen de Kuzeydoğu'dan gelen bir göçün neden olduğu kültür değişimini gösteren kanıtları ortaya çıkartmıştır. Bu değişimin en belirgin kanıtı, yerleşmenin terk edilmiş olan toplu kullanıma açık alanı kaplayan, yerel yapı geleneğine tümü ile aykırı olan, çamur sivali dal örgü kulübeler ile, Kura-Aras geleneğindeki el yapımı çift renkli, siyah-kırmızı (Karaz) çanak çömleğinin varlığıdır. M.Ö. 3. Binin ilk başlarına tarihle- nen, geniş, yuvarlağımsı bir çukurun dibindeki görkemli tas-sanduka mezara, başta çeşitli silah ve madeni nesneler olmak üzere çok zengin ölü armağanları ve sandukanın üzerine bırakılmış, olasılıkla kurban edilmiş, dört erişkin ile birlikte gömülmüş bir yöneticinin mezan da, bu görüşümüzü destekler niteliktedir. Bu mezara gömülmüş olan soylunun, devletleşme sürecindeki ekonomik gücü elinde tutan rahip-yönetici türü yerine, farklı bir toplumsal düzeni, olasılıkla çoban/göçmen bir toplumun silaha dayalı gücünü yansıttığı düşünülebilir. Ye rel kültüre ek olarak yeni gelen bu ögenin, zaman içinde yerel toplumla özdeşleşerek, yeni siyasi ve ekonomik bir düzeni oluşturduğu anlaşılmaktadır. Bu yeni oluşumu, İlk Tunç Çağ l'in son dönemine tarihlenen höyüğün orta kesiminde, akropol ya da tahkim edilmiş iç kale olarak tanımlayabileceğimiz taş temelli yüksek kerpiç duvar ile çevrili, Uruk geleneğini yan sıtan çark işi ince yapım ve saklı astar bezekli çanak çömleğin kullanıldığı kerpiç duvarl yapıları olan yerleşim temsil etmektedir. Bu açıdan Malatya havzasını Anadolu ve Mezopotamya gelenekli, farklı kültür bölgelerinin arasında kalan, zaman zaman karşıtı zaman zaman da bunların bütünleşmesi ile gerçekleşen farklı bir oluşum bölgesi olarak tanımlayabiliriz.

Anahtar Kelimeler

Late Chalcolithic , Early Bronze Age , Eastern Anatolia , Early power systems , Royal tomb

M.Ö. 3.Bin Yıl Başlarında Arslantepe'de (Malatya) Ortaya Çıkan İki Karşıt Erkin Yer Değiştirmesi

Öz

Son yıllarda Arslantepe'de, M.Ö. 4.Binyılın ilk yarısına, VII. Evreye tarihlenen, toplu kullanı- ma açık alanda yer alan tören amaçlı büyük bir yapının- içindeki yüzlerce seri olarak üretil- miş kaselerden ve birçok kil mühürden de anlaşıldığı gibi malların paylaşılması ve mallar üzerinde idari kontrol için kullanıldığı belirlenmiştir. Doğu Toros silsilesinin kuzeyindeki Arslantepe, Son Uruk VIA Evresinden de tanıdığımız Mezopotamya modelinde olduğu gibi, üretimi denetleyen yerel merkezi bir örgütlenmeden geliştiğini iyi bir şekilde belgelemiştir. Gene son yıllarda yapılan Arslantepe kazıları, 3.Binyıl başlarında, bölgede, kısmen sistemin kendi içinde gelişen bir karmaşa, kısmen de Kuzeydoğu'dan gelen bir göçün neden olduğu kültür değişimini gösteren kanıtları ortaya çıkartmıştır. Bu değişimin en belirgin kanıtı, yerleşmenin terk edilmiş olan toplu kullanıma açık alanı kaplayan, yerel yapı geleneğine tümü ile aykırı olan, çamur sivali dal örgü kulübeler ile, Kura-Aras geleneğindeki el yapımı çift renkli, siyah-kırmızı (Karaz) çanak çömleğinin varlığıdır. M.Ö. 3. Binin ilk başlarına tarihle- nen, geniş, yuvarlağımsı bir çukurun dibindeki görkemli tas-sanduka mezara, başta çeşitli silah ve madeni nesneler olmak üzere çok zengin ölü armağanları ve sandukanın üzerine bırakılmış, olasılıkla kurban edilmiş, dört erişkin ile birlikte gömülmüş bir yöneticinin mezan da, bu görüşümüzü destekler niteliktedir. Bu mezara gömülmüş olan soylunun, devletleşme sürecindeki ekonomik gücü elinde tutan rahip-yönetici türü yerine, farklı bir toplumsal düzeni, olasılıkla çoban/göçmen bir toplumun silaha dayalı gücünü yansıttığı düşünülebilir. Ye rel kültüre ek olarak yeni gelen bu ögenin, zaman içinde yerel toplumla özdeşleşerek, yeni siyasi ve ekonomik bir düzeni oluşturduğu anlaşılmaktadır. Bu yeni oluşumu, İlk Tunç Çağ l'in son dönemine tarihlenen höyüğün orta kesiminde, akropol ya da tahkim edilmiş iç kale olarak tanımlayabileceğimiz taş temelli yüksek kerpiç duvar ile çevrili, Uruk geleneğini yan sıtan çark işi ince yapım ve saklı astar bezekli çanak çömleğin kullanıldığı kerpiç duvarl yapıları olan yerleşim temsil etmektedir. Bu açıdan Malatya havzasını Anadolu ve Mezopotamya gelenekli, farklı kültür bölgelerinin arasında kalan, zaman zaman karşıtı zaman zaman da bunların bütünleşmesi ile gerçekleşen farklı bir oluşum bölgesi olarak tanımlayabiliriz.

Anahtar Kelimeler

Son Kalkolitik Tunç çağı , Doğu Anadolu , Toplumsal Güç Sistemleri , Kral Mezarı

Kaynakça

• BURNEY,C., D.M. LANG, 1971, The peoples of the Hills, London