EVIDENCE FOR EARLY USE OF TIN AT TÜLİNTEPE IN EASTERN ANATOLIA

Yıl 2009, Sayı: 12, 123 - 142, 15.12.2009

Ünsal Yalçın , Gönül Yalçın

Öz

Elazığ Altınova’nın Keban Baraj gölünün su kaplama alanı içinde kalması, eski Elazığ-Bingöl demiryolunun geçiş yolunun değiştirilmesini gerektirmiş ve yeni tren hattının yakınında bulunan Tülintepe 1966 yılında kamulaştırılarak, bir kısım toprağı alınmış ve bu toprak demiryolu düzleminin ovadan yükseltilmesi için dolgu malzemesi olarak kullanılmıştır. İlk Tunç Çağı ve Son Kalkolitik Çağ için önemli veriler içeren höyüğün üst katları böylece tahrip olurken, kaldırılan toprakta tümüyle rastlantısal olarak bir kılıç ve beş mızrak ucundan oluşan bir toplu maden buluntusu açığa çıkmıştır. Daha sonra Tülintepe’de yapılan sistematik kazılar sonucunda ve diğer tarihöncesi yerleşimlerden bilinen benzer buluntu grupları ile karşılaştırılarak adı geçen maden topluluğunun Son Kalkolitik-İlk Tunç Çağı I’e tarihlendirilmesi öngörülmüştür.

Buluntu topluluğunun ortaya çıkmasından yaklaşık 30 yıl sonra, modern yöntemlerle yapılan arkeometalurjik araştırmalar sonucunda söz konusu kılıç ve mızrak uçlarının arsenik ve nikel içerikli bakırdan üretildiği ve yüzeylerinin kalayla kaplı olduğu anlaşılmıştır. Böylece kalayın günümüzden 5000 yıl önce Anadolu’da kullanıldığı belgelenmektedir. Aşağıdaki yazımızda, arkeolojik yayınlara Tülintepe “Hazine Buluntusu” olarak geçen bu maden topluluğunun yapım tekniklerine, yüzey kullanım izleriyle ilgili veriler ve üretilmiş oldukları metallerin kompozisyonlarına ağırlık verilmektedir. Ele aldığımız buluntu topluluğunun yakın çevredeki yaklaşık eş zamanlı benzerleriyle karşılaştırılmasının ve göreli olarak tarihlendirilme önerilerinin yanı sıra, buluntuların yapımında kullanılan metallerin kökeni de ele alınmakta, tüm bu somut bilgiler Eski Dünya’da kalayın bilinen tarihçesi de göz önünde bulundurularak, deneysel bir yaklaşımla belli bir sosyoekonomik çerçeveye oturtulmağa çalışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Late Chalcolithic , Early Bronze Age , copper , arsenic , nickel , tin , tinning , Tülintepe , Anatolia

DOĞU ANADOLU/TÜLİNTEPE’DE KALAYIN İLK KULLANIMINA DAİR VERİLER

Öz

Elazığ Altınova’nın Keban Baraj gölünün su kaplama alanı içinde kalması, eski Elazığ-Bingöl demiryolunun geçiş yolunun değiştirilmesini gerektirmiş ve yeni tren hattının yakınında bulunan Tülintepe 1966 yılında kamulaştırılarak, bir kısım toprağı alınmış ve bu toprak demiryolu düzleminin ovadan yükseltilmesi için dolgu malzemesi olarak kullanılmıştır. İlk Tunç Çağı ve Son Kalkolitik Çağ için önemli veriler içeren höyüğün üst katları böylece tahrip olurken, kaldırılan toprakta tümüyle rastlantısal olarak bir kılıç ve beş mızrak ucundan oluşan bir toplu maden buluntusu açığa çıkmıştır. Daha sonra Tülintepe’de yapılan sistematik kazılar sonucunda ve diğer tarihöncesi yerleşimlerden bilinen benzer buluntu grupları ile karşılaştırılarak adı geçen maden topluluğunun Son Kalkolitik-İlk Tunç Çağı I’e tarihlendirilmesi öngörülmüştür.

Buluntu topluluğunun ortaya çıkmasından yaklaşık 30 yıl sonra, modern yöntemlerle yapılan arkeometalurjik araştırmalar sonucunda söz konusu kılıç ve mızrak uçlarının arsenik ve nikel içerikli bakırdan üretildiği ve yüzeylerinin kalayla kaplı olduğu anlaşılmıştır. Böylece kalayın günümüzden 5000 yıl önce Anadolu’da kullanıldığı belgelenmektedir. Aşağıdaki yazımızda, arkeolojik yayınlara Tülintepe “Hazine Buluntusu” olarak geçen bu maden topluluğunun yapım tekniklerine, yüzey kullanım izleriyle ilgili veriler ve üretilmiş oldukları metallerin kompozisyonlarına ağırlık verilmektedir. Ele aldığımız buluntu topluluğunun yakın çevredeki yaklaşık eş zamanlı benzerleriyle karşılaştırılmasının ve göreli olarak tarihlendirilme önerilerinin yanı sıra, buluntuların yapımında kullanılan metallerin kökeni de ele alınmakta, tüm bu somut bilgiler Eski Dünya’da kalayın bilinen tarihçesi de göz önünde bulundurularak, deneysel bir yaklaşımla belli bir sosyoekonomik çerçeveye oturtulmağa çalışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Son Kalkolitik Çağ , İlk Tunç Çağ , bakır , arsenik , nikel , kalay , kalaylama , Tülintepe , Anadolu.

Kaynakça

• Babst, G. 1883 “L’orfevrerie D’etain – Dans L’antiquite”, Revue Archeologique 3: 400-409, 464-481.