Ilısu Barajı Havzasındaki Jeo-Miras: Kaya Konutlar

Yıl 2025, Sayı: 37, 107 - 130, 31.12.2025

Akarcan Güngör

https://doi.org/10.22520/tubaar.1783739

https://izlik.org/JA25WW45DF

Öz

Ilısu Barajı ve HES Projesi Etki Alanı’nda yer alan Yukarı Dicle Bölgesi, eski çağlardan günümüze kadar jeopolitik konumunun sağladığı birçok olumlu faktör nedeniyle kültürel etkileşimin aktif yaşandığı bir bölge olarak birçok uygarlığa ev sahipliği yapmıştır. Yukarı Dicle Bölgesi’nin jeopolitik konumunun sağladığı kazanımların başında Anadolu-Mezopotamya ve çevre bölgelerle olan bağlantıyı sağlayan odak noktası görevi görmesinden dolayı tarih boyunca kültürler arası etkileşimin yoğun görüldüğü bir bölge olmuştur. Şüphesiz bu avantajın yanında bölgenin jeolojik, jeomorfolojik yapısının yanında coğrafyanın özgünlüğü ile optimum iklim şartlarının avantajı sayesinde tarih boyunca insanoğlu tarafından sürekli tercih edilen bir bölge rolünü kazandırmasını sağlayan diğer önemli etkenlerdir. Bu nedenle özellikle bölgenin kayaç özellikleri, Dicle Nehri Vadisi’nde ve çevresinde savunmaya ve korunmaya elverişli kaya altı sığınaklarının oluşmasına neden olmuş; bir yandan da o dönemin alet yapımında kullanılan zengin çakmaktaşı yatakları da insanları buraya çekmiştir. Güvenlik ve savunma kaygılarının ön plana çıktığı zamanlarda bu sarp ve engebeli rölyefler, barınma ve savunma için çok uygun şartlar oluşturmuştur. Hasankeyf, Gercüş, Merkez ilçe ve kısmen Beşiri ilçe sınırlarında yoğun olarak gördüğümüz kaya konutlar, Orta Anadolu’daki Kapadokya ve Ihlara Vadisi gibi, ancak onlardan çok farklı bir jeolojik yapının bu alana özgü nitelikleri ve doğanın inanılmaz bir ayrıcalığıyla Oymataş, Atlıhan, Çayüstü, Suçeken, İblis Gavur, Zevruney Vadileri, Üçyol, İncirli, Palamut, Ögütlü, Irmak, Yeşiloba Köyü Yukarı Karha, Aşağı Karha gibi birçok mevkide karşımıza çıkar. Yedi bin civarında
olduğu tahmin edilen kaya konutların yaklaşık 800 adetinde yapılan gözlemler sonucunda temelde iki tip mekân anlayışı tespit edilmiştir. Bunları, Kompleks ve Tek Mekânlı Kaya Konutlar olarak tanımlayabiliriz. Ayrıca Hasankeyf ve Suçeken Köyü’nde olduğu gibi çok katlı olan örnekler de bulunmaktadır. Söz konusu inceleme sahasının büyük bir bölümünün Dicle Nehri üzerinde yapımı tamamlanan Ilısu Barajının baraj gölü etki alanında kalmaktadır. Bu nedenle kaya konutların, sular altında kalacak olması, burada tanıtmaya çalıştığımız jeokültürel mirasın belgelenmesini bir kat daha önemli ve ayrıcalıklı kılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaya Konut , Yukarı Dicle Bölgesi , Jeo-Miras , Hasankeyf , Geç Antik Çağ , Ilısu Barajı

The Geo-Heritage of The Ilısu Dam Basin: Rock-Cut Dwellings

https://izlik.org/JA25WW45DF

Öz

Since ancient times, the Upper Tigris Region—located within the impact area of the Ilısu Dam and Hydroelectric Power Project (HEPP)—has been home to numerous civilizations. Its strategic geopolitical location has fostered cultural interactions, making it a key hub of connectivity between Anatolia, Mesopotamia, and surrounding regions. Undoubtedly, the geological and geomorphological structure of the region, unique topography, and the advantageous optimum climatic conditions were bother significant factors that shaped human preference towards the region throughout history. Especially, the rock properties around the Tigris River Valley resulted in the formation of rock shelters that are suitable for defense and protection, and the rich flint beds, used in tool making, also attracted humans. Such steep and rough topographical reliefs offered highly favorable conditions for shelter and defense, given the security and defense concerns. The rock-cut dwellings, observed especially within the boundaries of Hasankeyf, Gercüş, Merkez districts, and partially in Beşiri district, are similar to the ones in Cappadocia and Ihlara Valley in Central Anatolia; however, their unique features due to a significantly different geological structure emerge in several locations, such as Oymataş, Atlıhan, Çayüstü, Suçeken, İblis Gavur, Zevruney Valleys, Üçyol, İncirli, Palamut, Ögütlü, Irmak, Yeşiloba Village, Upper Karha and Lower Karha. The explorations in approximately 800 of the rock-cut dwellings, which are estimated to be around seven thousand, revealed basically two types of architectural patterns. Which can be defined as rock-cut dwellings with multiple units (hereafter complex rock-cut dwellings) and rock-cut dwellings with a single unit. Furthermore, there exist samples that range from two to four stories in Hasankeyf and Suçeken Village. A large part of the research area is in the flood zone of the recently completed Ilısu Dam on the Tigris River. The fact that the rock-cut dwellings will be flooded strengthens the significance of the present research, which focuses on the documentation of the geocultural heritage.

Anahtar Kelimeler

Rock-Cut Dwelling , Upper Tigris Region , Geo-Heritage , Hasankeyf , Late Antiquity , Ilısu Dam

Kaynakça

• Ceylan, S., & Bulut, İ. (2017). Kırsal konut şekillenmesinde etkili olan faktörler açısından misli ovası konutlarının incelenmesi. Mediterranean Journal of Humanities, 349, 79-96.
• Davulcu, M. (2017). Ihlara Vadisi ve çevresi kırsal yerleşmelerinde yapı sanatı ve geleneksel yapı ustalığı. 9. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongres, Maddi Kültür (107-130).
• Harmanşah, Ö. (2015). Stone worlds: Technologies of rock carving and place-making in Anatolian Landscapes. In A. B. Knapp & P. V. Dommelen (Eds.), The Cambridge Prehistory of the Bronze and Iron Age Mediterranean in (pp. 379-394). Cambridge University Press.
• Karadoğan, S. (2017). Güneydoğu Anadolu’da troglodit barınak, mesken ve yerleşmeler. Uluslararası Türk Dünyası Sosyal Bilimler Araştırmaları Kongresi Bildiri Kitabı Arnavutluk, 50-60.
• Karadoğan, S. (2018). Garzan havzasında jeomorfolojik peyzaj ve etkileri. Researcher:Social Science Studies, 6(2), 237-271.
• Karadoğan, S., & Kozbe, G. (2017). Dicle Nehri vadisi çevresinde (Batman Güneyi) Jeomorfolojik tespitler ve kültürel yerbilimi açısından önemi. In S. Tonbul, M. T. Şengün, H. Tunçel, & H. Olgun (Eds.), Uluslararası Jeomorfoloji Sempozyumu Bildiriler Kitabı (pp. 339-347). Fırat Üniversitesi.
• Karadoğan, S., & Kozbe, G. (2013). Yukarı Dicle Havzasının (Batman-Bismil Arası) jeomorfolojik özellikleri ve arkeolojik yerleşme/buluntu yerlerinin dönemler boyunca mekan etkileşimleri. In Öner E. (Ed.), Profesör Doktor İlhan Kayan’a Armağan in (pp. 539-564). Ege Üniversitesi Yayınları.
• Kazancı, N., & Gürbüz, A. (2014). Jeolojik miras nitelikli Türkiye doğal taşları. Türkiye Jeoloji Bülteni, 57(1), 19-44.
• Kazancı, N., & Kuzucuoğlu, C. (2019). Threats and conservation of landscapes in Turkey. C. Kuzucuoğlu, A. Çiner, & N. Kazancı (Ed.), Landscapes and Landforms of Turkey in (pp. 603-632). Springer.
• Koçyiğit, O. (2013). Troas bölgesi geç antik konut mimarlığı üzerine gözlemler. Sanat Tarihi Dergisi, XXII(1), 145-164.
• Kozbe, G (Ed.). (2017). Batman İli Kültür Envanteri Cilt I-II-III. Arkadaş Yayınevi.
• Kozbe, G. (2023). Diyarbakır – Batman - Siirt illeri arasında yer alan Dicle Vadisi ve yakın çevresine dair jeomorfolojik Tespitler. Mesopotamia Journal of Interdisciplinary Studies, 3(1), 13-36.
• Kozbe, G., Karadoğan, S., & Güngör, A. (2017). Batman il sınırları içinde kalan Ilısu barajı etkileşim alanına dair jeomorfolojik ve arkeolojik tespitler. 38. Kazı Sonuçları Toplantısı, 1, (389-406).
• Oymael, S., Çakır, H. K., & Bideci, Ö. S. (2011). Geleneksel mimari uygulamaların yorumlanması. 6th international Advanced Technologies Symposium (IATS’11) (75-80).
• Pamir, A. B. (2004). Konut Tipolojisi ve İç Mekan Kullanımında Ekonomik ve Sosyal Yaşam Değişimlerinin Rolü ve İpekçiliğin Etkileri, Osmaneli (Eski Lefke) Kasabası Örneği. [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
• Sevgi, S. &Yılmaz, M. (2022). Hasankeyf’te Baraj Gölü alanında kalan taşınmaz kültür varlıklarını koruma ve kurtarma (taşıma) yaklaşımı ve metotları. Vakıflar Dergisi, 57, 177-202.
• Tay, L. (2019). Mimarsız mimarlık/ Kapadokya bölgesi kaya oyma camileri / Ayşe Budak. Sanat Tarihi Dergisi, XXVIII(1), 237-241.
• URL-1. (2020). T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi. https://www.mevzuat.gov.tr
• Verhoeven, T. (2002). Transformations of society: The changing role of ritual and symbolism in the PPNB and the PN in the Levant, Syria and South-East Anatolia. Paléorient, Année, 28(1), 5 – 13.
• Yakar, J. (2014). Eski Anadolu toplumun arkeolojideki yansımaları cilt 1, neolitik ve kalkolitik çağ topluluklarının sosyo-ekonomik yapıları, inanç sistemleri ve teknolojileri. Homer Yayınevi.
• Yıldırım, A. & Karadoğan, S. (2011). Raman dağları güneyinde (Dicle Vadisi) morfometrik ve morfotektonik analizler. Dicle Üniversitesi Ziya Gökalp Eğitim Fakültesi Dergisi, 16, 154-166.
• Zaman, M. (2017). Türkiye’de kırsal meskenler ve coğrafi dağılışları. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(3), 911-935.