AĞRI OVASI, ERMENİSTAN KESİMİNDE NEOLİTİK BİR YERLEŞİM AKNASHEN KHATUNARKH: 2004-2009 KAZILARININ SONUÇLARI
Öz
Ermenistan'ın Neolitik ve Kalkolitik dönem kültürleri yakın zamanlara kadar yalnızca farklı höyüklerde yapılan küçük çaplı kazı çalışmalarından biliniyordu. 1999-2004yılları arasında Ermeni-Fransız ortak projesi olarak Arastashen yerleşiminde yürütülen kazı çalışmaları, tabakalanmış Neolitik ve Kalkolitik dönem dolgularıyla, MÖ 6. ve 5. binyılda görülen kültürel ve ekonomik gelişmeleri değerlendirmemize olanak sağlayan anahtar bir yerleşim durumuna gelmiştir. Ağrı Ararat Ovası'nda, Sev Jur vadisinde, deniz seviyesinden 838 m yükseklikte bulunan Aknashen-Khaturnarkh/Aknashen, 100 m çapı ve 3,5 m yüksekliği olan bir höyük yerleşimidir. Geniş çaplı yürütülen çalışmalarda 313 m2'lik bir alan kazılmıştır.Çanak çömlek üzerinde yapılan değerlendirmelere göre en üst tabaka I Kalkolitik, bunun altında bulunan tabakalar ise II-V Neolitik döneme ait olmak üzere höyükte beş ana evre belirlenmiştir. Bunlardan en alt evreyi temsil eden tabaka V, sadece A açmasında ayrıntılı olarak kazılmıştır. Yapılan toprak analizleri, höyükte hem insan etkili, hem de doğal etkenlerle oluşmuş dolguların incelenmesine olanak sağlamıştır.7 no'lu açmada hocker pozisyonunda gömülmüş olan bir çocuk iskeleti üzerinde yapılan değerlendirmelerin, gömü-tün olasılıkla Neolitik döneme ait olduğunu ortaya koyması, bunun şimdiye kadar Ermenistan'dan bilinen en eski gömüt olması açısından önem taşımaktadır.Radyokarbon ölçümleri için höyükten alınan 24 örneğin 18 tanesi Neolitik dolgulardandır Tablo 1 . Höyükte bulunan 7000den fazla çanak çömlek parçası içinde yalnızca 9 tanesinin ithal mal olduğu belirlenmiştir. Höyükte bulunan 22485 tane yontmataş bulgunun % 96'sı obsidyenden oluşur; çakmaktaşı ve kuvartz gibi hammaddelerden yapılmış alet ve yonga sayısı ise oldukça düşüktür. Kaynak analizine göre yerleşimde bulunan obsidyenler 10 ayrı kimyasalın bileşimini içermekte ve obsidyenlerin büyük bir kısmının 3 ana kaynaktan temin edildiği anlaşılmaktadır. Yontmataş aletlerin büyük bir kısmını dilgi üzerine yapılan aletler oluştururken, yongaların sayısı özellikle Kalkolitik dönemde oldukça azalmıştır. Özellikle alt tabakalarda çok sayıda öğütmetaşı ve bunlar ile ilişkili olarak sıkıştırılmış toprak kenarları, çakıl döşeli tabanları olan ocakyerleri bulunmaktadır. Ögütmetaşları genelde bazalt ve tüfgibi püskürük kayaçlar ayrıca az sayıda granit ve kireçtaşından da yapılmıştır. Öğütmetaşlarının yanı sıra çok sayıda vurgu taşı da bulunmaktadır. Bakır ve taştan küçük boncuklar, gerdan-çeler, delinmiş hayvan dişleri, deniz kabukları süs eşyaları arasında sayılabilir. Bakır, Neolitik tabakalarda da kullanılmıştır. Kazıda çıkan çok sayıdaki kemik ve boynuz aletlerin arasında bız ve deliciler çoğunluktadır.Hayvan kemiklerinin analizinde balıklar, sürüngenler, kuşlar ve memeli hayvanlardan oluşan 30 farklı hayvan türü belirlenmiştir. Evcilleştirilmiş hayvanlar arasında başta keçi ve koyun olmak üzere, sığır, domuz ve köpekyer almaktadır; ancak yabani hayvanlardan da yararlanıldığı kuşkusuzdur. Tablo 8’de de görüleceği gibi bitki analizleri de zengin bir çeşitlilik göstermektedir. Karbonlaşmış ağaç kalıntıları arasında genelde dere yataklarında yetişen ağaç türleri yoğunluktadır.Sonuç olarak, Aknashen-Khatunarkh yerleşimi, MÖ 6. ve 5. binyıllarda sadece Ermenistan değil, tüm Güney Kafkaslar için kesintisiz tabakalanmasıyla önemli bir yerleşim yeridir. Alt tabakalarda V-IV sıkıştırılmış çamurdan yapılmış yuvarlak planlı yapılar, zengin bir kemik ve yontmataş buluntu topluluğu olan ve çanak çömlek üretiminin ilk evrelerini tanımlamamızı sağlayan önemli katmanlar kazılmıştır. Alt tabakalardan itibaren evcilleştirilmiş bitki ve hayvan türleri bulunmaktadır. Neolitiğin son evrelerinde III-II çanak çömlek kullanımı artmakta, taş ve kemik aletler ise azalmaktadır. Bu dönemde göçebe yaşama geçiş olabileceğini gösteren bazı izlere rastlanılmıştır. Kalkolitik dönemde I çanak çömlekte saman katkıda büyük bir artış izlenmekte Sioni kültürünü andıran ağız, tutamak ve bezemeli parçalar bulunmaktadır. Bu sayede Aknashen-Khatunarkh çanak çömleği, Son Neolitik ve İlk Kalkolitik arasındaki geçiş evresi hakkında önemli verilere ulaşmamızı sağlamaktadır. Vurgulanması gereken iki önemli unsur ise: a evreler arası geçişin yavaş ve uzun sürdüğü, b bir devamlılık olsa da genel olarak bakıldığında dönemler arasındaki farklılıkların da belirgin olduğudur.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Boessneck, J . , H.-H. Müller and M . Teichert, 1964.
- Brochier, J . É., P. Villa and M . Giacomarra, 1992.
- Tell Atij-Tell Gudeda. Industrie lithique. Analyse techı nologique et fonctionnelle. Cahiers d'archéologie du C E L A T , 13; Série Archéométrie, 3, C E L A T . Chabot, J . , R . Badalyan and C. Chataigner, 2009.
- Semena sorniakov / Seeds of Weeds. Selkhozizdat. Duday, H., 2006.
- Na zare etnokul' turnoj istorii Kavkaza / At the Beginning of the Ethno-Cultural History of the Caucasus. The Univer sity of Tbilisi Press. Hansen, S., G . Mirtskhulava, K . Bastert-Lamprichs, J . Görsdorf, D . Neumann, M . Ullrich, I . Gatsov and P. Nedelcheva, 2007.
- Capra and Ovis (meat, milk and fleeces) from the PPNB Expedition (1965-1971). Metsniereba. Fernandez, H., 2001.
- Ostéologie comparée des petits ruminants eurasiatiques Hovsepyan, R . and G . Willcox, 2008. sauvages et domestiques (genre Rupicapra, Ovis, Capra et
- Capreolus): diagnose différentielle du squelette appendicu lar. Thèse de Doctorat, Genève, Université des Sciı ences. Gadzhiev, M . G., 1991.
- Rannezemledel'cheskaya kul'tura Severo-Vostochnogo Kavtaradze, G., 1999.
- Kavkaza (epokha eneolita i rannej bronzy) / The Early FarmingCulture ofthe North-East Caucasus (Eneolithic and Early Bronze Age). Nauka. Gensheimer, T . R., 1984.