Yıl 2019, Cilt , Sayı 46, Sayfalar 163 - 175 2019-12-16

‘‘ŞAMAN’’ SÖZCÜĞÜ ESKİ TÜRKÇEDE NİÇİN GÖRÜLMEZ, ÇAĞDAŞ TÜRKÇEDE NASIL ORTAYA ÇIKMIŞTIR?

Serkan ŞEN [1]


Bu makalede Sanskritçe kökenli şaman sözcüğünün Eski Türkçe metinlerde neden geçmediği sorusuna cevap aranacaktır. Bizi yukarıdaki sorunun cevabıyla ilgilenmeye sevk eden temel etken sözcüğün dişili konumundaki şamnanç’a Eski Uygurca metinlerde “rahibe” karşılığında rastlanmasıdır.  Görebildiğimiz kadarıyla burada kam sözcüğünün Eski Türkçedeki kullanım yaygınlığından kaynaklı bir çekince söz konusudur. Türkçe kam’ı karşılamak için başta Soğdlar olmak üzere komşu toplulukların şaman’ı tercih etmeleri, Uygur döneminde Budist inanışa yönelmiş Türklerin şaman sözüne uzak durmalarına yol açmıştır. Çalışmamızda eski Türklerin din telakkilerinin dillerine tesirleri, şaman sözcüğü etrafında değerlendirilecektir. Bu doğrultuda eski Türk inanışına dair ortaya konulan yaklaşımların dillik açıdan tutarsızlıkları ilgililerin dikkatine sunulacaktır. Konu üzerine öne sürülen görüşler tartışılarak tarihî Türkçe metinleri okuma ve yorumlamadan kaynaklı hataların giderilmesi gereği vurgulanacaktır. Türkçenin önceki dönemlerinde görülmeyen şaman sözünün Çağdaş Türk Lehçelerine giriş serüveni aydınlatılmaya çalışılacaktır. 

Şaman, Eski Türkçe, kam, Şamanizm, Soğudca
  • BAYAT, Fuzuli (2006), Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı, Ötüken Yay., İstanbul.BENVENISTE, E. (1929), ‘‘Essai de Grammaire Sogdienne, Deuxième Partie, Morphologie, Syntaxe et Glossaire’’, Librairie orientaliste Paul Geuthner, Paris, Frs. 75.CLAUSON, Gerard (1997), “Erken Türkçede Yabancı Unsurlar”, Çev. Ceval Kaya,, Türklük Araştırmaları Dergisi, S. 8, s. 109-118. DOERFER, Gerhard (1967), ‘‘Türkische und Mongolische Elemente im Neupersischen III’’, Franz Steiner Verlag, Wiesbaden.EKER, Süer (2009), “Divanü Lugâti’t-Türk ve İran Dillerinden Kopyalar Üzerine I”, International Journal of Central Asian Studies, S. 13, s. 233-283.EKER, Süer (2010), “Orhon Yazıtları: İran Dilleri ile İlk Temaslar ve Benzer Birkaç Öğe Üzerine”, Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl III. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu Bildiriler Kitabı I. Cilt, s. 321-333.ELIADE, Mircea (2006), Şamanizm, Çev. İsmet Birkan, İmge Kitabevi, Ankara.GENG, Shimin (2008), Study on the Uighur Maitrisimit (Hami Version), Minzu University of China Press, Beijing.GERSHEVITCH, Ilya (1961), A Grammar of Manichean Sogdian, Blackwell, Oksford.GHARIB, P. (2004), Sogdian Dictionary, Fahrangan Publications, Tahran.JOHANSON, Lars; BULUT, CHRISTIANE (2006), “Historical, Cultural and Linguistic Aspects of Turkic-Iranian Contiguity”, Turkic-Iranian contact areas. Historical and linguistic aspects, Harrassowitz, Wiesbaden s. 1-14.KNUPPEL, Michael (2010), “Nochmals zu alttürkisch šaman”, Zeitschrift für Religions- und Geistesgeschichte, S. 62, s. 77-80.KUDARA, Kögi (2002), “The Buddhist Culture of the Old Uighur Peoples”, Pacific World. Journal of the Institute of Buddhist Studies Third Series Number 4 (Fall 2002), s. 183-195.LAUT, Jens Peter (1986), ‘‘Der frühe türkische Buddhismus und seine literarischen Denkmäler’’, Otto Harrassowitz, Wiesbaden.LI, Rongxi (1995), A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci’en Monastery of the Great Tang Dynasty, Numata Center for Buddhist Translation and Research, Berkeley-California.NÉMETH, Gyula (2002), “Şaman Kelimesinin Kökeni Üzerine”, Çev. Özlem Nemutlu, Türk Dünyası Araştırmaları (Prof. Dr. Osman Nedim Tuna Armağanı), S. 139, Temmuz-Agustos 2002, s. 195-200.ÖZERTURAL, Zekine (1996), Maniheist Uygur Metinlerinin Dil Özellikleri ve Söz Varlığı, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü-Basılmamış Yüksek Lisans Tezi.PULLEYBLANK, E. G. (1952), “A Sogdian Colony in Inner Mongolia” T’oung Pao, XLI, s. 317-356.SERTKAYA, Osman Fikri (2009), “Dîvânü Lügati`t-Türk`te Geçen Her Kelime Türkçe Kökenli midir? veya Kâşgarlı Mahmud’un Dîvânü Lügati`t-Türk’ünde Yabancı Dillerden Kelimeler ”, Dil Araştırmaları, S. 5, Güz 2009, s. 9-38.TANG, Li (2005), A History of Uighur Religious Conversions (5-16 Centuries), Asia Research Institute National University, Singapore.TEKİN, Şinasi (1980b), Maitrisimit Nom Bitig, Die uigurische Ubersetzung eines Werkes der Buddhistischen Vaibhasika-Schule, II. Teil: Transliteration, Ubersetzung, Anmerkungen, Akademie der DDR. Zentralinstitut für alte Geschichte und Archäologie, Berlin.TEZCAN, Semih (1984), “Uygur Alfabesi”, Türk Ansiklopedisi, C. XXXIII, s. 121-126.TUGUSEVA, Liliya Yusufjannovna (1991), Ujgurskaja versija biografii sjuan’-czana, Faragmenty iz leningradskogo rukopisnogo sobranija Instiuta vostovedenija AN SSSR, Nauka, Moskova.VAISSIÉRE, Étienne de La (2005), Sogdian Traders : A History, Çev. James Ward, Brill, Leiden- Boston.WILKENS, Jens (2007b), Das Buch von der Sündentilgung, Edition des alttürkisch-buddhistischen Kşanti Kılguluk Nom Bitig II, Brepols, Belgium.ZIEME, Peter (2008), “A Note on the Word ‘Shaman in Old Turkic’ ”, Shaman, S. 16: 1-2 (Spring/ Autumn 2008), s. 137-142. BT IX: TEKİN, Şinasi (1980a), Maitrisimit Nom Bitig, Die uigurische Ubersetzung eines Werkes der Buddhistischen Vaibhasika-Schule, 1. Teil: Transliteration, Ubersetzung, Anmerkungen, Akademie der DDR. Zentralinstitut für alte Geschichte und Archäologie. Berlin.BT XXIII: ZIEME, Peter (2005), ‘‘Magische Texte des uigurischen Akademie der Wissenschaften’’, Brepols, Belgium.BT XXV: WILKENS, Jens (2007a), ‘‘Das Buch von der Sündentilgung, Edition des alttürkisch-buddhistischen Kşanti Kılguluk Nom Bitig I’’, Brepols, Belgium.Ht V: DIETZ, Silginde; ÖLMEZ, Mehmet; RÖHRBORN, Klaus (2015), “Die alttürkische Xuanzang-Biographie V / Nach der Handschrift von Paris und St. Petersburg sowie nach dem Transkript von Annemarie v. Gabain ediert, übersetzt und kommentiert, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden.HtTug: TUGESEVA, Liliya Yusufjannovna (1991), Ujgurskaja versija biografii sjuan’-czana, Faragmenty iz leningradskogo rukopisnogo sobranija Instiuta vostovedenija AN SSSR, Nauka, Moskova.SuvKaya: KAYA, Ceval (1994), Uygurca Altun Yaruk, Giriş, Metin ve Dizin, TDK Yayınları, Ankara.TekinKuan: TEKİN, Şinasi (1993), Uygurca Metinler I, Kuanşi İm Pusar (Ses İşiten İlâh), Vap hua ki atlığ nom çeçeki sudur (Saddharmapundarîka-sûtra), TDK Yayınları, Ankara.
Birincil Dil tr
Bölüm Makaleler
Yazarlar

Yazar: Serkan ŞEN (Sorumlu Yazar)
Kurum: ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ, FEN-EDEBİYAT FAKÜLTESİ
Ülke: Turkey


Tarihler

Başvuru Tarihi : 9 Eylül 2019
Kabul Tarihi : 16 Aralık 2019
Yayımlanma Tarihi : 16 Aralık 2019

Bibtex @araştırma makalesi { tubar617361, journal = {Türklük Bilimi Araştırmaları}, issn = {1300-7874}, eissn = {2564-6915}, address = {}, publisher = {Nazım Hikmet POLAT}, year = {2019}, volume = {}, pages = {163 - 175}, doi = {}, title = {‘‘ŞAMAN’’ SÖZCÜĞÜ ESKİ TÜRKÇEDE NİÇİN GÖRÜLMEZ, ÇAĞDAŞ TÜRKÇEDE NASIL ORTAYA ÇIKMIŞTIR?}, key = {cite}, author = {ŞEN, Serkan} }
APA ŞEN, S . (2019). ‘‘ŞAMAN’’ SÖZCÜĞÜ ESKİ TÜRKÇEDE NİÇİN GÖRÜLMEZ, ÇAĞDAŞ TÜRKÇEDE NASIL ORTAYA ÇIKMIŞTIR?. Türklük Bilimi Araştırmaları , (46) , 163-175 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/tubar/issue/50665/617361
MLA ŞEN, S . "‘‘ŞAMAN’’ SÖZCÜĞÜ ESKİ TÜRKÇEDE NİÇİN GÖRÜLMEZ, ÇAĞDAŞ TÜRKÇEDE NASIL ORTAYA ÇIKMIŞTIR?". Türklük Bilimi Araştırmaları (2019 ): 163-175 <https://dergipark.org.tr/tr/pub/tubar/issue/50665/617361>
Chicago ŞEN, S . "‘‘ŞAMAN’’ SÖZCÜĞÜ ESKİ TÜRKÇEDE NİÇİN GÖRÜLMEZ, ÇAĞDAŞ TÜRKÇEDE NASIL ORTAYA ÇIKMIŞTIR?". Türklük Bilimi Araştırmaları (2019 ): 163-175
RIS TY - JOUR T1 - ‘‘ŞAMAN’’ SÖZCÜĞÜ ESKİ TÜRKÇEDE NİÇİN GÖRÜLMEZ, ÇAĞDAŞ TÜRKÇEDE NASIL ORTAYA ÇIKMIŞTIR? AU - Serkan ŞEN Y1 - 2019 PY - 2019 N1 - DO - T2 - Türklük Bilimi Araştırmaları JF - Journal JO - JOR SP - 163 EP - 175 VL - IS - 46 SN - 1300-7874-2564-6915 M3 - UR - Y2 - 2019 ER -
EndNote %0 Türklük Bilimi Araştırmaları ‘‘ŞAMAN’’ SÖZCÜĞÜ ESKİ TÜRKÇEDE NİÇİN GÖRÜLMEZ, ÇAĞDAŞ TÜRKÇEDE NASIL ORTAYA ÇIKMIŞTIR? %A Serkan ŞEN %T ‘‘ŞAMAN’’ SÖZCÜĞÜ ESKİ TÜRKÇEDE NİÇİN GÖRÜLMEZ, ÇAĞDAŞ TÜRKÇEDE NASIL ORTAYA ÇIKMIŞTIR? %D 2019 %J Türklük Bilimi Araştırmaları %P 1300-7874-2564-6915 %V %N 46 %R %U
ISNAD ŞEN, Serkan . "‘‘ŞAMAN’’ SÖZCÜĞÜ ESKİ TÜRKÇEDE NİÇİN GÖRÜLMEZ, ÇAĞDAŞ TÜRKÇEDE NASIL ORTAYA ÇIKMIŞTIR?". Türklük Bilimi Araştırmaları / 46 (Aralık 2019): 163-175 .
AMA ŞEN S . ‘‘ŞAMAN’’ SÖZCÜĞÜ ESKİ TÜRKÇEDE NİÇİN GÖRÜLMEZ, ÇAĞDAŞ TÜRKÇEDE NASIL ORTAYA ÇIKMIŞTIR?. TÜBAR. 2019; (46): 163-175.
Vancouver ŞEN S . ‘‘ŞAMAN’’ SÖZCÜĞÜ ESKİ TÜRKÇEDE NİÇİN GÖRÜLMEZ, ÇAĞDAŞ TÜRKÇEDE NASIL ORTAYA ÇIKMIŞTIR?. Türklük Bilimi Araştırmaları. 2019; (46): 175-163.