UYGUR MANİHAİZMİNDE TANRI KELİMESİNİN MUHATABI OLAN UNSURLAR

Ali İhsan Usta

UYGUR MANİHAİZMİNDE TANRI KELİMESİNİN MUHATABI OLAN UNSURLAR

Öz

Türkler tarih sahnesine çıktıkları andan itibaren eski dini inançları her zaman bir muallak ve araştırma konusu olmuştur. Türkler, çok geniş bir coğrafyaya yayılmış olmaları ve ipek yolu ticaretinin merkezinde bulunmaları sebebiyle yaşadıkları çağın en sosyal halklarından birisi olmak durumundaydılar. Diğer milletlerle olan yoğun etkileşimler sonucu, hayatın her alanında olduğu gibi inanç alanında da pek çok ithal unsur Türk telakkisine girmişti. Bu nedenle Türklerin itikadi düşüncelerinin ve zihinlerine yerleştirdikleri din anlayışının köklerine inebilmek için dini ritüelleri ve dinin gündelik hayattaki tezahürünü incelemek biziz tümüyle doğru sonuca ulaştırmayacaktır. Zira bu ritüellerin büyük bir kısmı ithaldir. Türklerdeki din anlayışının köklerine inmede en kesin netice verecek yol, Türklerin “tanrı” anlayışlarını incelemekten geçer. Biz bu çalışmada, Uygur Manihaizminde Tanrı kelimesinin karşılığı olan unsurları inceleyerek bunları diğer dillerdeki karşılıkları ile mukayese edeceğiz. Ayrıca bu unsurların Manihaist hikayedeki rollerini, diğer dillerde yazılmış Manihaist vesikaları mukayeseli inceleyerek açıklayacağız. Bu şekilde Manihaist Uygurların tanrı telakkilerini anlamaya çalışacak, yapabildiğimiz ölçüde bu anlayışın köklerine inmeye çalışacağız.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Arat, R.R. (2007). Eski Türk Şiiri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları
Asmussen, J.P. (1965). Xuāstvānīft, Studies in Manichaeism, Copenhagen: Prostant Apud Munksgaard.
Attar, F. (2002). Tezkiretü’l-Evliyâ. (Trc. Uludağ, S.). İstanbul: Mavi Yayıncılık
Boyce, M. (Erişim Tarihi: 13.04.2022). “AMƎŠA SPƎNTA.” Encyclopædia Iranica. I/9, pp. 933-936. http://www.iranicaonline.org/articles/amesa-spenta-beneficent-divinity
Burkitt, F.C. (1925). The Religion of Manichees. New York: Ams Press
Clark, L. (2013). Uygur Manichaean Texts Vol. 2, Liturgical Texts. Turnhout, Belçika: Brepols Publishers.
Clauson, Sir G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish, Oxford: Oxford University Press.
Dihhoda, A.E. (Erişim Tarihi: 19.08.2021). Lugatnâme. “Ameşa Spend”. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/امشاسپند

Durkin-Meisterernst, D. (2004). Dictionary of Manichaean Texts: Texts from Central Asia and China: Dictionary of Manichaean Middle Persian and Parthian, Turnhout, Belçika: Brepols Publishers.
Eker, S. (2010). Orhon Yazıtları İran Dilleri ile İlk Temaslar ve Benzer Birkaç Öge Üzerine. Orhon Yazıtlarının Bulunuşundan 120 Yıl Sonra Türklük Bilimi ve 21. Yüzyıl konulu 3. Uluslararası Türkiyat Araştırmaları Sempozyumu. 321-332
El-Birûnî, M.A. (2011). El-Âsâr el-Bâkiye. (Trc: Batur, A.). İstanbul: Selenge Yayınları.
El-Birûnî, M.A. (2018). Tahkîku Mâ Li’l-Hind. (Trc. Burslan, K., Yitik, A.İ.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Ercilasun, A.B. (2020). Başlangıçtan Yirminci Yüzyıla Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları
Ergin, M. (1994). Orhun Abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları
Esmailpour, A. (2005). Manichaean Gnosis & Creation Myth, Sino-platonic Papers, no: 156. Philadelphia: University of Pennsylvania
Grousset, R. (1980). Bozkır İmparatorluğu. (Trc. Uzmen, M.R.). İstanbul: Ötüken Neşriyat
Günay, Ü., Güngör, H. (2019). Başlangıçlarından Günümüze Türklerin Dinî Tarihi. İstanbul: Bilge Kültür-Sanat
Gündüz, Ş. (2003). Mecusilik. TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı https://islamansiklopedisi.org.tr/mecusilik (05.05.2021).
İbn. Nedim, M.İ. (2019). El-Fihrist. (Trc. Şeşen, R.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
Jackson, A.V.W. (1932). Researches in Manichaeism With Special Reference to The Turfan Fragments. New York: Columbia University Press
Kafesoğlu, İ. (2018). Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Neşriyat
Kaşgârî, M. (2020). Divan-ü Lugat-it-Türk. (Trc. Bozkurt, F.). Konya: Salon Yayınları
Kazanç, F.K. (2012). Yeni Eflatuncu Felsefede Gnostik Unsurlar ve Tesirleri. Gnostik Akımlar ve Okültizm Sempozyumu. Malatya.
Kejriwal, M. (2016). Symbolism of Elephants in Buddhist Art and Religion. In: International Conference on Asian Elephants in Culture & Nature. s. 130, Centre for Asian Studies, University of Kelaniya, Sri Lanka.
Klimkeit, H. (1982). Manichaean Kingship: Gnosis At Home in the World. Numen, 29(1), 17-32. doi: https://doi.org/10.1163/156852782X00123
Le Coq, A. (1936). Türkische Manichaica, aus Chotscho, Türkçe Mani El Yazıları (Trc. Köseraif, F.). İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları
MacKenzie, D.N. (1986). A Concise Pahlavi Dictionary. London: Oxford University Press
Minorsky, V. (1948). Tamīm Ibn Baḥr’s Journey to the Uyghurs, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London 12, no. 2: 275–305.
Ögel, B. (2020), İslamiyetten Önce Türk Kültür Tarihi Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları
Özbay, B. (2014). Huastuanift Manihaist Uygurların Tövbe Duası. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları
Polat, N.H. (Erişim Tarihi: 13.04.2022). “Kehkeşân”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/kehkesan
Rui C. (Erişim Tarihi 29.08.2021). A Study on The Religions Between Maitreyan Faith and Manichaeism. www.academia.edu/5702321
Tan, M.N. (2013). “Tasavvuf Istılahlarının Teşekkül Dönemi Açısından Şakîk-i Belhî’nin Âdâbü’l-ibâdât’ı”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi Cilt-Sayı 45. s.159
Taşağıl, A. (2019). Gök-Türkler. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları
Tekin, Ş. (2001). İştikakçının Köşesi. İstanbul: Simurg Yayınları
Tekin, T. (1998). Orhon Yazıtları Kül Tigin, Bilge Kağan, Tunyukuk. İstanbul: Simurg Yayınevi
Togan, İ., Kara, G. ve Baysal, C. (2020). Çin Kaynaklarında Türkler Eski T’ang Tarihi (Chiu T’ang-shu), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları
Tokyürek, H. (2011). Eski Uygur Türkçesinde Budizm ve Manihaizm Terimleri Doktora Tezi. [Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]
Waldschmidt, E. ve Lentz, W. (1933). Manihaische Dogmatik aus Chinesischen und Iranischen Texten. Berlin: Verlag der Akademie der Wissenschaften

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

-

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Ali İhsan Usta ^*
0000-0002-6824-2546
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

28 Temmuz 2022

Gönderilme Tarihi

11 Haziran 2022

Kabul Tarihi

12 Temmuz 2022

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2022 Cilt: 5 Sayı: 3

IZ

https://izlik.org/JA27XR54YY

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Usta, A. İ. (2022). UYGUR MANİHAİZMİNDE TANRI KELİMESİNİN MUHATABI OLAN UNSURLAR. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 5(3), 11-56. https://izlik.org/JA27XR54YY

AMA

1.Usta Aİ. UYGUR MANİHAİZMİNDE TANRI KELİMESİNİN MUHATABI OLAN UNSURLAR. TÜDAD. 2022;5(3):11-56. https://izlik.org/JA27XR54YY

Chicago

Usta, Ali İhsan. 2022. “UYGUR MANİHAİZMİNDE TANRI KELİMESİNİN MUHATABI OLAN UNSURLAR”. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 5 (3): 11-56. https://izlik.org/JA27XR54YY.

EndNote

Usta Aİ (01 Temmuz 2022) UYGUR MANİHAİZMİNDE TANRI KELİMESİNİN MUHATABI OLAN UNSURLAR. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 5 3 11–56.

IEEE

[1]A. İ. Usta, “UYGUR MANİHAİZMİNDE TANRI KELİMESİNİN MUHATABI OLAN UNSURLAR”, TÜDAD, c. 5, sy 3, ss. 11–56, Tem. 2022, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA27XR54YY

ISNAD

Usta, Ali İhsan. “UYGUR MANİHAİZMİNDE TANRI KELİMESİNİN MUHATABI OLAN UNSURLAR”. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi 5/3 (01 Temmuz 2022): 11-56. https://izlik.org/JA27XR54YY.

JAMA

1.Usta Aİ. UYGUR MANİHAİZMİNDE TANRI KELİMESİNİN MUHATABI OLAN UNSURLAR. TÜDAD. 2022;5:11–56.

MLA

Usta, Ali İhsan. “UYGUR MANİHAİZMİNDE TANRI KELİMESİNİN MUHATABI OLAN UNSURLAR”. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, c. 5, sy 3, Temmuz 2022, ss. 11-56, https://izlik.org/JA27XR54YY.

Vancouver

1.Ali İhsan Usta. UYGUR MANİHAİZMİNDE TANRI KELİMESİNİN MUHATABI OLAN UNSURLAR. TÜDAD [Internet]. 01 Temmuz 2022;5(3):11-56. Erişim adresi: https://izlik.org/JA27XR54YY