AFGANİSTAN’DA BİR BÖLGE İSMİ OLARAK “TÜRKİSTAN”IN KULLANILIŞI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 101 - 114, 30.04.2025

Ziauddin Jamal

Öz

Türkistan, Asya kıtasında nüfusu çoğunlukla Türk kavimlerinden oluşan geniş bir coğrafyanın ismi olarak bilinmektedir. Geçmişte bu geniş coğrafyanın yanı sıra Afganistan topraklarının Amu Derya ile Hindukuş dağları arasında kalan bir kısmı için de Türkistan adı kullanılmaktaydı. Hatta bu ülkenin 19. yüzyılın ortalarına ait tarihî kaynaklarında ülkenin tamamı Afganistan ve Türkistan memleketleri olarak anılmaktadır. Ancak, 19. yüzyılın ikinci yarısında Rusların Buhara Emirliği topraklarına ilerlemesi üzerine kaynaklarda Rus Türkistan’ı terimi ortaya çıkmıştır. Buna karşılık Amu Derya ile Hindukuş arasındaki topraklar için Afganistan’a ait Türkistan (Türkistan-i Mutallaka-i Afganistan), Küçük Türkistan (Türkistan-i Sagir), Afgan Türkistan’ı (Türkistan-i Afgani), Güney Türkistan (Türkistan-i Cenubi) ve Türkistan Vilâyeti (Vilâyet-i Türkistan) gibi isimler kullanılmaya başlanmıştır. Bu çalışmada, Afganistan’ın tarihî ve resmî kaynaklarında söz konusu bölgenin ismi olarak Türkistan’ın kullanılışı ele alınmıştır. Ayrıca her ismin belli dönemlerde kullanılışının nedenleri ve Türkistan kelimesinin bölge ismi olarak kullanılmaması ile ilgili konular üzerinde de durulmaya gayret edilmiştir. Çalışma ağırlıklı olarak, 1747’den 1960’lar arasındaki Afganistan’ın resmî tarihî kaynaklarındaki bilgilere dayanmaktadır. Çoğunlukla ülkenin şah ve emirleri sarayında yazılan tarihî kitaplar, devlet tarafından yayınlanan gazeteler, ders kitapları ve Nizamnameler gibi resmî ve birinci el kaynakların verdiği bilgiler esas alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Türkistan , Afganistan , Afgan Türkistanı , Küçük Türkistan , Türkistan vilayeti.

Kaynakça

• Abdurrahman Han (1375 hş). Tac el-Tevarih, Cilt 1 ve 2. Maiwand Yayınları.
• Ariz, G. (2003). Serhadat ve teksimat-i idari-i Afganistan. Kor Yayınları.
• Ariz, G., Rehmeti, M., Emin, H. (1352 hş). Coğrafya-i Afganistan. Kabil Üniversitesi.
• Bahar, H. (1994). Türkistan’ın coğrafi konumu ve ilkçağ kaynaklarına göre tarihi. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (1), 233-244.
• Barthold, W. (1376 hş). Tarih-i Türkha-i Asya-i merkezi, (Farsça Çev. G. Hüseyini). Tos Yayınları.
• Barthold, W. (1928). Turkestan; down to the Mongol invasion. Oxford University Press.
• Bleuer, Ch. (2012). State-building, migration and economic development on the frontiers of Northern Afghanistan and Southern Tajikistan, Journal of Eurasian Studies, S. 3, 69-79. https, s.//journals.sagepub.com/doi/epub/10.1016/j.euras.2011.10.008.
• Constable's Hand Atlas of India, (1893). Afghan Turkestan. http,s.//www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00maplinks/colonial/constable1893/constable1893.html
• Dupree, L. (1980). Afghanistan. Oxford University Press.
• Elphinstone, M. (1842). An Account of the Kingdom of Caubul, and its Dependencies, in Persia, Tartary, and India. Oxford University Press.
• Elphinstone, M. (1995). Afgan-ha (Çev. M. A. Fikrat). İslami Araştırmalar.
• Fruhi, A., Müslimiyar, A. Ş. (1401 hş). Teamul-i ber Tarih-Nigari-i Afganistan der Seh Sedde-i Ahir. Mütaaliati Tarih-i İslam, 53(14), 137-184.
• Golden, B. P. (2023). Türk hakları tarihine giriş (Çev. O. Karatay). Ötüken Yayınları.
• Grosset, R. (1353 hş). Imperator-i Sehra-Neverdan, (Farsça Çev. A. H. Maikede). Tahran. İntişarat-i İlmi Ferhangi.
• Halis, S. M. (1396 hş). Tarih-i sultani (Ed. A. Avrand). Amiri Yayınları.
• Hamilton, Ch. (1820). An historical relatıon of the origin, progress, and final dissolution of the government of the Rohilla Afghans, in the Northern Provinces of Hindoostan. J. Debrett.
• Hayit, B. (1982). Sovyetler Birliği ve hür dünya açısından Türkistan’ın stratejik önemi. TDAD, (21), Aralık 1982, 78-86.
• Ḥudûdü’l-ʿâlem, (1983). (Ed. Menoçehr Stude). Tehori Kitapevi.
• Hunci, F. (1976). Mehmanname-i Buhara (Ed. M. Stude). Neşri Kitap.
• Hüseyini, M. (1386 hş). Tarih-i Ahmedşahi (Ed. M. S. Mevlai). Muhammed Ebrahim Şeriati Afganistani.
• İbn Hurdâzbih, U. (1371 hş). Meselik ve memalik (Ed. S. Khakrand). İntişarat-i Tarihi-i Miras-i Milel.
• İttihat Gazetesi (16 Temmuz 1960, 1). Bender-i Kızılkale, S. 92.
• İzgi, Ö. (2020). Orta Asya Türk tarihi araştırmaları. Türk Tarih Kurumu.
• Jean-Paul, R. (2001). Orta Asya; tarih ve uygarlık (Çev. L. Arslan). Kabalcı Yayın Evi.
• Katip, F. M. (1231 h.). Sirac el-tevarih. Dar al-Saltana Matbaası.
• Katip, F. M. (1372 hş). Sirac el-tevarih 1. ve 2. Cilt. Mutaliat ve İntişarat-i Belh.
• Katip, F. M. (1390 hş). Sirac el-tevarih 3. Cilt (Ed. M. S. Mevlai). Amiri Yayınları.
• Katip, F. M. (1390 hş). Sirac el-Tevarih 4. Cilt 2. Bölüm (Ed. M. S. Mevlai). Amiri Yayınları.
• Lalzad, A. (2024). Afgan-ha ve Afganistan.
• Lee, J. (1996). The Ancient Supremacy, s. Bukhara, Afghanistan and the Battle of Balkh (1731 – 1901).
• Marvin, Ch. (1880). Colonel Grodekoff’s Ride From Samarcand to Herat, Bakh and the Uzbek States of Afghan Turkestan. WM. H. Allen and Co.
• Misbahzadeh, M. B. (1388 hş). Tarih-i Muhteser-i Siyasi-i Afganistan. Merkez-i Mutaaliyat-i Aftab.
• Mizan Gazetesi (19 Sefer, 1306). Havadis-i Hariciye, 2 (68), 668.
• Muhammed Ali Han (1306 hş). Coğrafya-i Afganistan. Vezaret-i Maarif.
• Muhammed Nadir Han (1367 hş). Rahnima-i Katagan ve Bedahşan (Ed. M. Stude). Mussise-i Ferhengi-i Cihangiri.
• Nizamname-i Teksimat-i Mülkiye-i Afganistan (1300 hş). Matbua-i Meclis-i Vüzera.
• Nizamname-i Teşkilat-i Esasiye-i Afganistan (1302 hş). Matbua-i Meclis-i Vüzera.
• Noelle, Ch. (1997). State and Tribe in Nineteenth Century Afghanistan; The Reign of Amir Dost Muhammad Khan (1826 - 1863). Routledge.
• Nuri, N. M. (1335 hş). Gülşen-i Emaret. Encümen-i Tarih-i Afganistan.
• Özkan, M. (2020). Türkistan’ın işgal çağı. Kronik Yayınları.
• Özkan, M. (2023). Bir sömürge yöntemi olarak coğrafyayı adlandırmak Türkistan'dan Orta Asya'ya Rus kaynaklarında Türk coğrafyası (XIX.-XX. Yüzyıllar). Tarihi ve Edebi Metinlerde Türkistan, 1. Cilt. Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi Avrasya Araştırma Enstitüsü (ERI), 487-524.
• Rahimi, M. (2022). Vakavi Güftuman-i Şekilgiri-i Devlet der Afganistan. Amiri.
• Rahmati, M. (1999). İhtisar-i az Coğrafya-i Afganistan. Halimi Yayınları.
• Rodenbough, T. F. (1885). Afghanistan and the Anglo-Russian Dispute (1885). G. P. Putnam Sons.
• Saray, M. (2011). Türkistan’da Rus - İngiliz Rekabeti. Tarih Dergisi, (34), 397-416.
• Sarmiento, J. B. ve Rasouli, M. N. (2018). Bastanşinasi-i Afganistan. Şemşad Matbaası.
• Sayid Muhammed Haşim (1300 hş). Hülase-i Tarih-I Vatan. Vezaret-i Maarif.
• Sirac el-Ahbar-i Afganiye (15 Rebialevvel, 1331 h). S. 11, 1. yıl, 2.
• Sirac el-Ahbar-i Afganiye (15 Şevval 1329 h). S. 1, 1. yıl, 1.
• Şah Şucca (1333 hş). Vakiyat-i Şah Şucca. Encümen-i Tarih-i Afganistan.
• Şams Al Nahar-i Kabil Gazitesi (Cuma 15 Şevval 1290 Hicri). S. 7, C. 1, 2.
• Taşağıl, A. (2012). Türkistan, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 41, s. 556-560.
• Togan, A. Z. V. (1981). Umumi Türk tarihine giriş. Enderun Kitabevi.
• Vezaret-i Adliye-i Padişahi-i Afganistan (1964). Teşkil-i Cedit-i Vilayat. Ceride-i Resmî. Vezaret-i Adliye.
• Yalçınkaya, A. (1994). Pan-İslamizm tartışmaları ışığında Türkistan (1864-1922), [Yayınlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
• Yate, C. E. (1888). Northern Afghanıstanor lettees EEOM the Afghan boundaky commission.