II. ABDÜLHAMİD’İN PANİSLAMİST POLİTİKALARI ÇERÇEVESİNDE HAMİDİYE HİCAZ DEMİRYOLU’NUN İDEOLOJİK VE DİNİ ROLÜ

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 3, 403 - 416, 31.07.2025

Yasemin Zahide Işık

https://doi.org/10.59182/tudad.1716481

Öz

Osmanlı Devleti’nin XIX. yüzyılda karşı karşıya kaldığı iç ve dış tehditler, merkezi otoritenin yeniden sağlanması ve imparatorluk sınırları içerisindeki farklı etnik ve dini unsurların bütünlüğünün korunmasını zaruri hale getirmişti. Bu buhranlı dönemde tahta çıkan II. Abdülhamid (1876–1909), devletin bekasını sağlamak amacıyla çeşitli politikalar geliştirmiştir. Bu politikaların en dikkat çekici olanı, dış politikada bir denge unsuru, iç politikada ise birleştirici bir güç olarak kullandığı Panislamizm de denen İslam birliği politikasıdır. II. Abdülhamid dönemi kendinden önceki padişahlardan farklı olarak Osmanlı siyasi tarihinde İslami kimliğin ve halifelik makamının iç ve dış siyasette etkin biçimde kullanıldığı bir dönem olarak öne çıkmaktadır. Panislamizm yalnızca siyasi değil aynı zamanda stratejik, dini ve ideolojik boyutlara da sahiptir. Osmanlı topraklarındaki Müslüman unsurları Halifelik makamının vermiş olduğu güç ve yetkiyle merkezi otorite etrafında birleştirmek suretiyle hem İslam dünyasının liderliğini yapmak hem memleket içindeki farklı etnik kökenlere sahip Müslüman toplulukların imparatorluktan kopmasını engellemek hem de Batılı emperyalist devletlerin sömürgelerindeki Müslüman halka bir umut olarak bu devletlerin sömürgelerindeki hâkimiyetini sarsmak gibi amaçlara hizmet edecek olan Panislamizm’in Panislamizm ideolojisi gereği halifelik makamının yeniden ön plana çıkarılması ve İslam dünyasıyla doğrudan iletişim kurulması gerekmekteydi. Bu nedenle somut bir adım olarak Hicaz Demiryolu Projesi düşünülmüştü. Şam-Medine arasında yapılacak olan bu demiryolu projesi ile kutsal topraklara ulaşım hızlı ve güvenli hale gelecek, buralarda merkezi otorite artacak, olası tehlike durumlarında asker sevkiyatı kolaylaşacaktı. Tüm dünya Müslümanları arasında büyük bir uyanış yaratarak Batılı güçlere Müslüman dayanışmasını göstermek suretiyle bir göz dağı olan bu proje Panislamist ideolojinin adeta bir uygulama alanıdır. Bu çalışmanın amacı, Hicaz Demiryolu’nun II. Abdülhamid’in Panislamizm politikasıyla olan ilişkisini, demiryolunun bu siyaset kapsamındaki ideolojik, siyasi ve dini rolünü ortaya koymaktır. Bu doğrultuda demiryolu fikrinin ortaya çıkışı, inşa süreci, finansman kaynakları, dünya Müslümanları arasında uyandırdığı yankı, projenin Panislamizm ideolojisine ne kadar katkıda bulunduğu ve projenin Osmanlı iç ve dış politikası içerisindeki yeri değerlendirilecektir.

Anahtar Kelimeler

hicaz demiryolu , panislamizm , II. Abdülhamid , ideoloji , din

Teşekkür

Şimdiden çok teşekkür eder, iyi çalışmalar dilerim

Kaynakça

• Akpınar, M. (2012). Emperyalizmle mücadelede iç ve dış politikanın bir enstrümanı olarak II. Abdülhamid’in İslam birliği siyaseti. CÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 36(2), 79-119.
• Arabacı, C. (2019). II. Abdülhamid’e İslamcı muhalefet. Sultan II. Abdülhamid Dönemi Siyaset - İktisat-Dış Politika-Kültür-Eğitim, 215-241.
• Assi, E. (2005). The dynamic of linear settings: Hijaz railroad In: 15th. ICOMOS General Assembly and International Symposium: ‘Monuments and Sites In Their Setting- Conserving Cultural Heritage In Changing Townscapes And Landscapes’, 17 – 21 oct, Xi'an, China., 1-5.
• Çabuk, M., Uzun, E. (2024). Osmanlı Devleti’nin demiryolu politikasına kısa bir bakış. Bellek Uluslararası Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi, Cilt:6, Sayı:2, ss.140-154.
• Çeçen, A. (2024). Sultan II. Abdülhamid dönemi merkezileşme politikası kapsamında demiryolu istimlâkleri (mevzuat ve uygulamalar). [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi], İbrahim Çeçen Üniversitesi.
• Çetin, E. (2010). Türk basınına göre Hicaz demiryolu (1900-1919). History Studies, 2, Özel Sayı, 100-115.
• Çetin, E. (2012). Türk basınında Hicaz demiryolu inşaatının finansmanı meselesi (1900-1908). History Studies, 4(4), 109-124.
• Eraslan, C. (2000). II. Abdülhamid’in İslam birliği siyaseti üzerine düşünceler. Sultan II. Abdülhamid Dönemi Paneli (II), ss.131-132.
• Gülsoy, U. (1994). Hicaz Demiryolu. Eren Yayınları.
• Gülsoy, U. (1995). Bağışlarla gerçekleşen eser: Hicaz demiryolu. Tarih ve Medeniyet, ss.35-37.
• Gülsoy, U., Ochsenwald, W. (1998). Hicaz demiryolu. TDVİA, XXI, 441-445.
• Hastürk, Ö. (2016). Tarih dil, biçim ve üslup açısından bir layiha incelemesi: Cidde Evkaf müdürü Ahmed İzzet Efendi’nin Hicaz demiryolu layihası. Bütün Yönleriyle Osmanlıca ve Mirası Uluslararası Sempozyumu.
• Hülagü, M. (2008). Hicaz demiryol. Yitik Hazine Yayınları.
• Karpat, K. (1993). Pan-İslamizm ve İkinci Abdülhamid: yanlış bir görüşün düzeltilmesi. X. Türk Tarih Kongresi: Ankara 22-26 Eylül 1986 Kongreye Sunulan Bildiriler, IV, 1331-1359.
• Kuş, B., Günay, Nejla. (2019). Osmanlı’da demiryolu ağının gelişimi açısından Hicaz Demiryolu, Anadolu Kültürel Araştırmalar Dergisi (ANKAD), 3(1), 65-79.
• Landau, J. M. (1971). The hejaz railway and the muslim pilgrimage, 2, Routledge.
• Mataracı, A. F. (2022). The human aspects of the hejaz railway project. Journal of Transdisciplinary Studies, 202-214.
• Ortaylı, İ. (1988). Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman nüfuzu. İletişim Yayınları.
• Özcan, A. (2001). İttihad-ı İslam, TDVİA, 23, 470-475.
• Öztürk, M. (2018). Hayal ile gerçek arasında Süveyş kanalına karşılık Hicaz demiryolu. Uluslararası Haremeyn-i Şerifeyn Medine Müdafaası ve Fahreddin Paşa Sempozyumu, 25-41.
• Öztürk, S. Hicaz Demiryolu, https://osmanli.org.tr/hicaz-demiryolu/ (15.05.2025 tarihinde erişilmiştir).
• Özyüksel, M. (1998). Abdülhamid dönemi dış ilişkiler. Türk Dış Politikasının Analizi, Der Yayınları.
• Özyüksel, M. (2000). Hicaz demiryolu. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Satan, A. (2012). Osmanlı’nın demiryolu çağına girişi. Osmanlı’da Ulaşım, Çamlıca Yayınevi, 209-218.
• Turan, N. S. (2006). Raylar üzerinden imparatorluğun son dönem tarihine bir bakış: Hicaz Demiryolu üzerine önemli bir yapıt. Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, 10, 215 – 227.
• Turan, N. S. (2011). II. Abdülhamid’in ittihad-ı İslam siyasetinde propaganda öğesi olarak Hicaz demiryolu. CIEPO Uluslararası Osmanlı Öncesi ve Osmanlı Tarihi Araştırmaları 6. Ara Dönem Sempozyum Bildirileri, II, 1195-1218. Valeev, R. M., Abidulin, A. M., Ayupova, N. I., (2017). The project of Hejaz railway construction: a historical and historiographic review. European Research Studies Journal, XX, Special Issue, 234-241.
• Yılmaz, Ö. F. (2011). Sultan ikinci Abdülhamid Han'ın Hicaz demiryolu projesi. Çamlıca Basım Yayın.
• Yüceer, İ. (2016). İslam birliği fikri ve II. Abdülhamit. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 5(2), 143-164.