TOPLUMSAL VE MİMARİ BOYUTLARIYLA GOSTİVAR’DA TÜRK VARLIĞI: TARİHSEL SÜREÇ VE GÜNCEL DURUM

Öz

Kuzey Makedonya’nın batısında konumlanan Gostivar, çok katmanlı etnokültürel yapısı ile ülkenin öne çıkan yerleşim merkezlerinden biridir. Şehirde yaşayan Makedon, Arnavut, Türk, Roman gibi farklı ırk, dil ve dine sahip topluluklar söz konusu yapıyı oluşturan başlıca unsurlardır. Bu topluluklar arasında yer alan Türkler, şehrin siyasal ve sosyokültürel yaşamında etkin bir rol oynamalarının yanı sıra, Gostivar ve genel olarak Balkanlar’daki Türk varlığının tarihsel sürekliliğini yansıtmaktadırlar. Osmanlı yönetiminin Kuzey Makedonya topraklarına egemen olmasının ardından Gostivar’da görünür ve kalıcı hale gelen Türkler, zaman içerisinde siyasal kimliklerini ve mimari yapılarını inşa ederek bölgedeki varlıklarını pekiştirmişlerdir. Toplumsal ve mimari alandaki belirgin etkinlik, Gostivar’daki Osmanlı egemenliğinin sona ermesi, meydana gelen savaşlar, yaşanan göçler ve yeni idari yönetimlerin uygulamaları sonucunda dönüşümlere uğramıştır. Dönüşüm sürecinden hem şehirdeki Türk nüfus hem de inşa edilen mimari yapılar etkilenmişlerdir. Bu çalışmada, toplumsal ve mimari boyutlarıyla Gostivar’daki Türk varlığının tarihsel süreç içerisindeki dönüşümü ve güncel durumu incelenmektedir. Metodolojik olarak doküman analizi, görüşme ve gözlem gibi nitel araştırma yöntemlerinin uygulandığı çalışmanın araştırma sürecinde, arşiv belgelerinden, resmi kurumların yayınları ile istatistiksel göstergelerinden, farklı dillerdeki telif eserlerden, haber-kurum sitelerinden ve saha araştırmaları esnasında toplanan verilerden yararlanılmıştır. Elde edilen bulgular, Gostivar'daki Türk varlığının, tarihsel süreç boyunca dönüşümler geçirmesine rağmen, şehrin siyasal ve sosyokültürel dokusunda süreklilik arz eden kesintisiz ve belirleyici bir yer edindiğini ortaya koymaktadır. Gostivar örneği üzerinden gerçekleştirilen bu çalışma, Balkanlar’daki Türk varlığı, Türk dünyası ve kültürel miras araştırmalarına özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Gostivar
• Kuzey Makedonya Türkleri
• Osmanlı Mimarisi
• Kültürel Miras
• Balkanlar’da Türk Varlığı

THE TURKISH PRESENCE IN GOSTIVAR: SOCIAL AND ARCHITECTURAL DIMENSIONS, HISTORICAL DEVELOPMENT AND CONTEMPORARY STATUS

Öz

This study examines the social and architectural dimensions of the Turkish presence in the city of Gostivar, North Macedonia. Gostivar is home to diverse ethnic and cultural communities, among which the Turks have maintained a long-standing and deeply rooted existence. Since the Ottoman Empire’s incorporation of the region in the 14th century, the Turkish community has consolidated its cultural identity and integration through the construction of religious and architectural landmarks. The intense settlement and dynamic communal life that persisted until the early 20th century were subsequently reshaped by wars, migration flows, and the policies of successive administrations, which collectively influenced the city’s social and architectural landscape. The aim of this study is to analyze the current political and socio-cultural position of the Turkish community in Gostivar, as well as its architectural heritage, in light of historical processes. The research employs archival records, official documents, statistical data, field observations, and multilingual literature. The findings indicate that, despite experiencing significant historical transformations, the Turkish community in Gostivar, along with its associated architectural heritage, has maintained a continuous and prominent role within the city’s political and socio-cultural landscape. By demonstrating this continuity through the case of Gostivar, the study offers a distinctive contribution to scholarship on regional history, the Turkish community in the Balkans, and cultural heritage studies.

Anahtar Kelimeler

• Gostivar
• Turks of North Macedonia
• Ottoman Architecture
• Cultural Heritage
• Balkans

Kaynakça

1. Ademi, R. (2019). Bir nahiyenin kazaya dönüşümü: Gostivar. Turkish Studies - Historical Analysis, 14(1), 1-16.
2. Aruç, M. (2015). Makedonya’da Osmanlı dönemine ait olan tarîhî eserler: varoluş veya yokoluş. Balkanlar’da İslâm Medeniyeti Dördüncü Milletlerarası Kongre Tebliğleri (13-17 Ekim 2010), 299-337.
3. Ayverdi, E. (2000). Avrupa’da Osmanlı mimarî eserleri : Yugoslavya. İstanbul Fetih Cemiyeti.
4. A1on. (2013). Obnovena fasadata na begovata kukya vo Gostivar. https://a1on.mk/macedonia/obnovena-fasadata-na-begovata-kukja-vo/ (Erişim Tarihi: 24.08.2025).
5. Bilali, Ş. (2020). Gradovite na Makedoniya vo XVIII i XIX vek. Megyunaroden Balkanski Univerzitet.
6. Bülbül, S. (2015). Osmanlı döneminde Makedonya’da han ve kervansaraylar ve Üsküp’teki Kurşunlu Han yapısı. The Journal of Turk-Islam World Social Studies, 4, 67-78.
7. Castellan, G. (2003). Un pays inconnu : La Macédoine. Armeline.
8. Castellan, G. (2018). Histoire des Balkans (XIVe - XXe siècle). Fayard.

9. Çağ, G. (2011). 16.yy ortalarında Makedonya topraklarının durumu (1542 tarihli icmal tahrir kaydına göre). Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 20, 1-40.
10. Demir, H. (2023). Yugoslavya’da komünist rejimin politik, ekonomik ve toplumsal hayattaki uygulamaları (1945-1948). Bellek Uluslararası Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi, 5(2), 151-163.
11. Diko, E. (2022). Gostivar’da Osmanlı döneminden kalma Simnitsa ve Raven Camileri. Hikmet, 37, 72-82.
12. Drjavna İzborna Komisiya. (2025). İzbori za sovet na opştinite vo Republika Severna Makedoniya. https://rezultati-prv.sec.mk/mk/asmb/r (Erişim Tarihi: 13.11.2025).
13. Gjorgevski, D. (2023). Gostivar, gradot koy sekogaş ima gosti. Gostivar Opştina.
14. Hamzaoğlu, Y. (2010). Balkan Türklüğü (Makedonya, Bulgaristan, Slovenya). Logos-A.
15. Hasan, H. (1996). Makedonya’da Türkçe eğitim ve Abdül Hakim Hikmet Doğan. Birlik Yayınları.
16. İbrahim, N. (2001). İlker’in dünyası. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 12, 811-815.
17. İbrahim, T. ve Karaberzat , M. (2022). Kuzey Makedonya’da Türkçe eğitimin durumu ve çözüm önerileri. ADEKSAM.
18. Kuban, D. (2007). Osmanlı mimarisi. Yem Yayın.
19. Makstat. (2025). Naselenie. https://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/ (Erişim Tarihi: 20.07.2025).
20. Miftari H. ve Rexhepi X. (2014). Gostivar kenti kültür mirası. Milli Müessese Konservasyon Merkezi.
21. Pejoska-Bouchereau, F. (2008). Le janissariat au nom de l’empire, au nom de la nation, au nom du parti, au nom de la race. Cahiers Balkaniques, 37, 137-179.
22. Saraç, V. (1952). Gostivar Camii Şerifi. Glasnik, 3, 73-75.
23. Şehapi, B. (2017). Otomanskite spomenitsi vo Makedoniya. Agentsiya za promotsiya i poddrşka na turizmot na Republika Makedoniya.
24. Todorovski, G. (2000). Demografskite protsesi i promeni vo Makedoniya od krayot na XIV vek do balkanskite voyni: so poseben osvrt na turskoto koloniziranye, islamiziranyeto, poturçuvanyeto, albanizaciyata i migratsiite vo Makedoniya. Matitsa Makedonska.
25. Trifunoski, J. F. (1970). Kočanska kotlina. Skopje.
26. Turan, Ö. ve İbrahimgil, M. (2004). Balkanlardaki Türk mimari eserlerinden örnekler. Türkiye Büyük Millet Meclisi Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Başkanlığı.
27. Ural, S. (2016). Tarihi perspektif işığında Makedonya’da Türklerin gündelik yaşamı. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14(1), 383-426.
28. Veinstein, G. (2009). Chapitre I. La conquête ottomane en Europe. J. Tolan, H. Laurens, ve G. Veinstein (Eds.), L'Europe Et L’islam. Quinze Siècles D’histoire (129-159). Odile Jacob.
29. Yahya, M. (2007). 1318/1900 Tarihli Kosova vilâyeti salnâmesine göre Gostivar Belediyesi. Hikmet, 10, 133-143.
30. Zeyniloviç, S. (2005). Makedonya demokratik süreçlerinde Türkler. Birlik Yayınları.
31. Drjaven Zavod Za Statistika (DZS). (2022). Popis na naselenieto domakyinstvata i stanovite vo Republika Severna Makedoniya. Republika Severna Makedoniya Drjaven Zavod Za Statistika.
32. Kraljevina Jugoslavija Opšta Državna Statistika (KJODS). (1932). Definitivni rezultati popisa stanovišta od januara 1921. Državna Štamparija.
33. Republiçki Zavod Za Statistiku (RZS). (1953). Ukupno stanovniştvo po narodnosti. https://publikacije.stat.gov.rs/G1953/Pdf/G19534001.pdf
34. Republiçki Zavod Za Statistiku (RZS). (1954). Stalno stanovništvo po narodnosti. https://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1948/pdf/G19484001.pdf
35. T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı (BDAGM). (1996). Makedonya’daki Osmanlı evrakı (Yayın Nu: 29).
36. T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı (BDAGM). (2005). Osmanlı yönetiminde Makedonya (Yayın No: 74).
37. Uprava Za Zaştita Na Kulturnoto Nasledsvo (UZKN). (2024). Registrirani nedvijni dobra po nadlejnost na natsionalnite ustanovi.
38. Slujben Vesnik Na Republika Makedoniya (URM). (2011). Ustav na Republika Makedoniya: so amandmanite na ustavot I – XXXII. Yp Slujben Vesnik Na Republika Makedoniya.
39. Slujben Vesnik Na Republika Makedoniya (ZLS). (2002). Zakon za lokalnata samouprava.