TÜRK DÜNYASI DAYANIŞMASININ TARİHSEL SÜREKLİLİĞİ: 1920’LERDEN TÜRK DEVLETLERİ TEŞKİLATI’NA

Öz

Bu makale, Türkiye’nin Türk dünyasına yönelik politikalarının tarihsel gelişimi, kurumsallaşma süreci ve günümüzdeki işleyişini kapsamlı bir biçimde incelemektedir. Soğuk Savaş döneminde, Türkiye’nin kültürel ve diplomatik girişimleri, Pan-Türkizm ve dil-tarih çalışmaları ekseninde, Sovyetler Birliği’nin Türk kimliğini bastırma politikalarına rağmen bir süreklilik göstermiştir. Turgut Özal dönemiyle birlikte ekonomik, kültürel ve diplomatik politikalar ön plana çıkarak Türk dünyasıyla ilişkilerde yeni bir stratejik yaklaşım geliştirilmiştir. 1992 sonrası, Ankara Zirvesi ve sonraki toplantılar aracılığıyla kurumsallaşma süreci başlamış; TÜRKSOY, Türk Akademisi ve TÜRKPA gibi ara kurumlar, iş birliğinin kültürel, akademik ve siyasi boyutlarını desteklemiştir. 2009 Nahçıvan Anlaşması ile kurulan Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi, 2021’de Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) olarak güçlendirilmiş ve uluslararası hukuka dayalı daimî bir örgüt yapısına kavuşmuştur. TDT’nin temel ideolojik çerçevesini oluşturan “Tek Millet, Çok Devlet” anlayışı, üye devletler arasındaki eşitliği, karar alma mekanizmalarını ve stratejik iş birliğini şekillendirmektedir. 2020 Karabağ Zaferi sonrası dayanışma ve güvenlik odaklı politikalar, TDT’nin siyasi ve stratejik kapasitesini pekiştirmiştir. Ayrıca ortak tarih, kültür, eğitim ve medya politikaları, uzun vadeli entegrasyon ve “yumuşak güç” stratejisinin temel taşlarını oluşturmaktadır. Bu çalışma, Türk dünyasıyla ilişkileri dönemsel kopuşlar yerine tarihsel ve kurumsal süreklilik ekseninde ele alarak literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. 1920’lerdeki fikri kökler ile Türk Devletleri Teşkilatı’nın güncel kurumsal yapısı arasındaki bağ, yol bağımlılığı yaklaşımı çerçevesinde analiz edilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk Dünyası
• Türkiye
• Türk Devletleri Teşkilatı
• Tek Millet Çok Devlet
• Kurumsallaşma

HISTORICAL CONTINUITY OF TURKIC WORLD SOLIDARITY: FROM THE 1920s TO THE ORGANIZATION OF TURKIC STATES

Öz

This article provides a comprehensive examination of Turkey’s policies toward the Turkic world, their historical development, institutionalization process, and current functioning. During the Cold War, Turkey’s cultural and diplomatic initiatives, centered on Pan-Turkism and language-history studies, maintained continuity despite the Soviet Union’s policies aimed at suppressing Turkic identity. With the Turgut Özal era, economic, cultural, and diplomatic policies came to the forefront, introducing a new strategic approach in relations with the Turkic world. After 1992, the institutionalization process began through the Ankara Summit and subsequent meetings; intermediary institutions such as TÜRKSOY, the International Turkic Academy, and TÜRKPA supported cultural, academic, and political cooperation. The Cooperation Council of Turkic Speaking States, established by the 2009 Nakhchivan Agreement, was strengthened in 2021 as the Organization of Turkic States (OTS), forming a permanent structure based on international law. The ideological framework of OTS, “One Nation, Multiple States,” shapes equality among member states, decision-making mechanisms, and strategic collaboration. Following the 2020 Karabakh Victory, solidarity and security-focused policies reinforced OTS’s political and strategic capacity. Additionally, joint policies in history, culture, education, and media constitute the cornerstone of long-term integration and “soft power” strategy. By combining historical perspectives with the contemporary institutional structure, this article offers a holistic analysis of Turkey-Turkic World relations across cultural, diplomatic, and strategic dimensions

Anahtar Kelimeler

• Turkic World
• Turkey
• Organization of Turkic States
• Institutionalization
• One Nation Multiple States

Kaynakça

1. Akçura, Y. (1904). Üç tarz-ı siyaset. Ötüken Yayınları.
2. Akalın, G. (1999). Türk düşünce ve siyasi hayatında Ahmet Ağaoğlu [Yayımlanmamış doktora tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
3. Akalın, Ş. H. (2004). Atatürk’ün dil politikası. Bal-Tam Türklük Bilgisi, 1(1), 28-32.
4. Alyılmaz, C. (2016). Uluslararası Türk Akademisi ve Altay Cumhuriyeti’ndeki eski Türk yazıtları albümü adlı eser üzerine. Journal of Turkish Research Institute, (56), 657-690. https://doi.org/10.14222/Turkiyat1585
5. Altymyshova, Z., ve Omurova, C. (2025). Türk Devletleri Teşkilatı’nın tarihi gelişimi ve gelecek vizyonu. Marmara Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 12 (Türk Devletleri Teşkilatı Özel Sayısı), 41-64. https://doi.org/10.16985/mtad.1624391
6. Aras, B. (2003). Türkiye ve Orta Asya: Yeni dış politika arayışları. QMatris Yayınları.
7. Baykara, T. (1989). Zeki Velidi Togan. Kültür Bakanlığı Yayınları.
8. Bora, T. (1998). Türk sağının üç hali: Milliyetçilik, muhafazakârlık, İslamcılık. Birikim Yayınları.

9. Can, G. (2018). Osmanlıcılık düşüncesi ve Üç Tarz-ı Siyaset’te Osmanlıcılık. Uluslararası Ekonomi ve Siyaset Bilimleri Akademik Araştırmalar Dergisi, 2(6), 12-20.
10. Erdoğan, H. (2014). Türk dili konuşan ülkeler parlamenter asamblesinin (TÜRKPA) uluslararası hukuki kişiliği. Yasama Dergisi, (27), 5-30.
11. Erkan, Ü. (2016). Türk Yurdu dergisinde milliyetçiliğin analizi (1911-1931). MSGSÜ Sosyal Bilimler, (13), 132-144.
12. Gahramanlı, N. (2024). Hüseyinzade Ali Bey ve Ziya Gökalp’in kültürel alandaki Türkçülük düşünceleri. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Ziya Gökalp Özel Sayısı, 146-155.
13. Gök, A. (2022). Türk Devletleri Teşkilatı ve Dağlık Karabağ zaferinin yarattığı fırsatlar. Güvenlik Stratejileri Dergisi, (Ağustos), 109-145. https://doi.org/10.17752/guvenlikstrtj.1093710
14. Gök, M. (2024). Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde yürütülen Türk dünyasının entegrasyon sürecinin Ernest B. Haas’ın spill-over yaklaşımı bağlamında değerlendirilmesi. Anadolu Strateji Dergisi, 6(2), 63-77.
15. Gökalp, Z. (1923). Türkçülüğün esasları. Matbuat ve İstihbarat Matbaası.
16. Gündoğdu, Ş. (2022). İkinci Meşrutiyet döneminde İslamcılığın Türkçülük eleştirisi. Afyon Kocatepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 24(2), 33-45. https://doi.org/10.33707/akuiibfd.1118900
17. Hanioğlu, M. Ş. (2001). Preparation for a revolution: The Young Turks, 1902-1908. Oxford University Press.
18. Hasdemir, İ., ve Elban, M. (2023). Tarih bilinci, kimlik ve tarih eğitimi. Kuram ve Uygulamada Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 107-124. https://doi.org/10.48066/kusob.1286576
19. İslam Ansiklopedisi. (2025). Türk birliği. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
20. Kafadar, C. (1995). Between two worlds: The construction of the Ottoman state. University of California Press.
21. Khazanov, A. (1995). After the USSR: Ethnicity, nationalism and politics in the Commonwealth of Independent States. University of Wisconsin Press.
22. Kirişçi, K. (2001). The transformation of Turkish foreign policy: The rise of the trading state. New Perspectives on Turkey, 24(2), 29-57.
23. Kıyanç, S. (2023). Türkiye Cumhuriyeti ile Amerika Birleşik Devletleri ilişkilerinde kriz: Panturanizm. History Studies, 15 (Cumhuriyetin 100. Yılı Özel Sayısı), 155-174.
24. Lewis, B. (2004). Modern Türkiye’nin doğuşu (Çev. M. Kıratlı). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
25. Mango, A. (2002). Atatürk. John Murray.
26. Ölçekçi, H. (2020). Cumhuriyetin ilk yıllarında Türk Ocağı’nın Ankara’daki faaliyetleri ve kapatılması meselesi. USBAD Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 2(4), 664-690.
27. Özarslan, B. B. (2025). Bir kurucu antlaşma örneği olarak Nahçıvan Antlaşması’nın değerlendirilmesi. Adalet Dergisi, (75), 263-291. https://doi.org/10.57083/adaletdergisi.1799413
28. Özdemir, C. (2024). Erken Cumhuriyet döneminde liberal bir portre: Ahmet Ağaoğlu. Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 16(30), 138-152. https://doi.org/10.20990/kilisiibfakademik.1439618
29. Özkan, C. (2025). Türk-Yunan diplomasi savaşı: Soğuk Savaş döneminde (1947-1991) Ege’de siyasi nüfuz tartışmaları. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 12(6), 85-109.
30. Sannav, S. C. (2022). Gaspıralı İsmail Bey’in (1851-1914) yazılarında eğitim ve kültür temelli faaliyetlerin yeri. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 12(24), 235-250. https://doi.org/10.33207/trkede.1103139
31. Sarıahmetoğlu, N. (2022). Prof. Dr. Nadir Devlet’in tarihçiliğinde Türk dünyası ve Tatarlar. İdil-Ural Araştırmaları Dergisi, 4(2), 185-206.
32. Sonyel, S. R. (1990). Enver Paşa ve Orta Asya’da baş gösteren “Basmacı” akımı. Belleten, 54(211), 1179-1208. https://doi.org/10.37879/belleten.1990.1179
33. Sputnik Türkiye. (2024). KKTC, Türk Devletleri Teşkilatı’na gözlemci üye olarak kabul edildi. 12 Mart 2024.
34. Ticaret Bakanlığı. (2022). Türk Devletleri Teşkilatı işbirliği raporu. T.C. Ticaret Bakanlığı Yayınları.
35. TRT Avaz. (2024). Azerbaycan yeniden inşa projeleri ve TDT dayanışması. 5 Nisan 2024.
36. Türk Devletleri Teşkilatı. (2025). Kurumsal yapı ve vizyon belgesi. TDT Yayınları.
37. Türkman, S. (2010). Yusuf Akçura ve Ziya Gökalp. Atatürk Dergisi, 3(4), 135-161.
38. Yolcu, T., Söker, H., ve Akpınar, Ç. (2025). Uluslararası Kuruluşların İkinci Karabağ Savaşına Yönelik Söylemleri: NATO, BM, AGİT. Külliye, 6(1), 61-83. https://doi.org/10.48139/aybukulliye.1595099
39. Zaman, E., ve Gündoğdu, S. (2023). Bağımsızlıkları sonrası Orta Asya devletleriyle Türkiye’nin ilişkilerinde Rusya etkisi. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 6(1), 203-215. https://doi.org/10.33712/mana.1255198
40. Zürcher, E. J. (2004). Modernleşen Türkiye’nin tarihi. İletişim Yayınları.