XIV. YÜZYILA AİT FARSÇA BİR TÖVBE RİSALESİ: MİRÂTÜ’T-TÂYİBÎN

Yıl 2026, Cilt: 9 Sayı: 1, 71 - 90, 30.01.2026

Adem Uzun

https://doi.org/10.59182/tudad.1812323

Öz

Bu makale, 14. yüzyıla ait Farsça bir risale olan Mirâtü’t-Tâyibîn (Tövbekârların Aynası) adlı eserin hem müellifinin tespitini hem de tövbe kavramı çerçevesinde eser hakkında bilgi vermeyi amaçlamaktadır. Çalışma, öncelikle tövbenin İslam düşüncesindeki merkezi konumunu vurgulayarak başlamaktadır. Çalışmada tövbenin Kelâm, Fıkıh, Tasavvuf ile Yahudilik ve Hristiyanlıktaki konumunun ardından eserin tövbe literatüründeki yeri vurgulanmaktadır. Bu açıdan tövbe hem köken hem de teolojik boyutlarıyla açıklanmaya çalışılmıştır. Ayrıca eserin İstanbul'daki kütüphanelerde tespit edilen beş yazma nüshasının tanıtımı yapılmıştır. Eserin müellifi konusu etraflıca ele alınmış, kütüphane kayıtlarındaki karışıklığa rağmen, eserin dil ve sözlük bilimci, fakih, şair, tabip Lütfullah Halîmî’ye (ö. XV. yüzyıl sonları) değil, meşhur mutasavvıf Emîr-i Kebîr Seyyid Ali Hemedânî'ye (ö. 786/1385) ait olduğu sonucuna varılmıştır. Makalede eserdeki ayet ve hadisler, atıfta bulunduğu şahsiyetler ve Farsça üslup özellikleri sistematik bir şekilde analiz edilmiştir. Sonuç olarak, Emîr-i Kebîr Hemedânî’nin eseri olan Mirâtü’t-Tâyibîn'in, tövbe temasını hem disiplinler arası bir yaklaşımla ele alan hem de sonraki dönem ahlak ve tasavvuf literatürüne kaynaklık eden ve aynı zamanda bireysel manevi arayışa rehberlik yapan önemli ve özgün bir eser olduğu ortaya konmuştur.

Anahtar Kelimeler

Mirâtü’t-Tâyibîn , Emîr-i Kebîr , Hemedânî , Halîmî , Tövbe

A 14th-CENTURY PERSIAN RISALAH OF REPENTANCE: MIRÂTU’T-TÂYIBÎN

Öz

This article aims to identify the author of the work titled Mirât al-Tâyibîn (The Mirror of the Penitents), a 14th-century Persian treatise, and to provide information about the work within the framework of the concept of repentance. The study begins by emphasizing the centrality of repentance in Islamic thought. Following its position in Kalâm, Fiqh, Sûfism, Judaism, and Christianity, the work's place within the literature on repentance is emphasized. In this respect, repentance is explained in terms of both its origins and theological dimensions. In addition, five manuscript copies of the work discovered in libraries in Istanbul were introduced. The author of the work was examined in detail, and despite the confusion in the library records, it was concluded that the work belonged to the famous Sufi Emîr-i Kebîr Seyyid Ali Hemedânî (d. 786/1385), not to the linguist and lexicographer, faqîh, poet and physician Lütfullah Halîmî (d. late 15th century). This article systematically analyzes the verses and hadiths in the work, the figures it references, and the Persian stylistic features. In conclusion, it is demonstrated that Mirât al-Tâyibîn is an important and original work that addresses the theme of repentance with an interdisciplinary approach, both guiding individual spiritual quests and serving as a resource for later ethical and Sûfi literature.

Anahtar Kelimeler

Mirât al-Tâyibîn , Emîr-i Kabîr , Hamadânî , Halîmî , Tauba.

Kaynakça

• Abdulbaki, M. F. (1982). el-Mucemu'l-müfehres li-elfâzı'l-Kur'ani'l-kerim. el-Mektebetü'l-İslamiyye.
• Arslan, A. (2017). Emîr-i Kebîr Seyyid Ali Hemedânî hayatı, eserleri ve görüşleri [Yayınlanmamış doktora tezi]. Dicle Üniversitesi.
• Ateş, S. (1992). İslâm tasavvufu. Yeni Ufuklar Neşriyat.
• Barthold, W. ve Köprülü, M. F. (1984). İslâm medeniyeti tarihi. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Beyzâvî vd., (1320). Kitâb'un mecmûat'un mine't-tefâsîr. el-Matbaatü'l-âmire.
• Bilmen, Ö. N. (1985a). Kur'an-ı kerim'in türkçe meâli âlisi ve tefsiri, 8. Bilmen Yayınevi.
• Bilmen, Ö. N. (1985b). Hukukı İslâmiyye ve ıstılahatı fıkhiyye kamusu, 1. Bilmen Basım ve Yayınevi.
• Böke, E. G. (2012). Fıkıh. Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 41. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 283-284.
• Bugan, F. (2020). Sürûrî terceme-i Zahîretü'l-Mülûk (inceleme-tenkitli metin-özel adlar dizini) [Yayınlanmamış doktora tezi]. Hacattepe Üniversitesi.
• Çelik, A. (2008). Mutezile açısından iman ekseninde günah ve tevbe [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Cumhuriyet Üniversitesi.
• Demir, N. (2024). İnsan hakkındaki bazı felsefi görüşler üzerine. Felsefe Dünyası, 2(40), 77-93.
• Devellioğlu, F. (2000). Osmanlıca Türkçe ansiklopedik lûgat. Aydın Kitabevi Yayınları.
• Doğan, D. M. (1981). Büyük Türkçe sözlük. Birlik Yayınları.
• Ebü'd-Dünya, İ. (2008). Kitâbü't-tevbe (Hadislerde tövbe) (Çev. Eyüp Sönmez). Ocak Yayıncılık.
• Efşâr, G. S. (1329). Ferheng-i zebân-i Fârsi-yi imrûz. İntişarât-i Kelime.
• El-Cevziyye, İ. K. (2021). Medâricu’s-sâlikîn, (Muhtasar) (Çev. Murat Karaçizmeli). Polen Yayınları.
• Envârî, S. M. (1356). Mîr Seyyid Ali Hemedânî ve tahlîl-i âsâr-i û. Neşriyye-i Dânişgede-i Edebiyyât ve Ulûm-i İnsânî Danişgâh-i Tebrîz, 123, 297-363.
• Faroe, C. E. (1991). Lütfullah Halîmî'nin Bahrü'l-Garâ'ib'i [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Ankara Üniverisitesi.
• Farooq, M. U. (2009). Mir Sayyid Ali Hamadani's Dhakiratul Muluk an annotation and translation [Thesis for Ph.D Programme]. University of Kashmir.
• Fîrûzâbâdî. (t.y.). Kâmûsu'l-muhît. Matbaâtu's-saâde.
• Gazzâlî. İhyâu ulûmi’d-dîn (yz.) Süleymaniye Kütüphanesi, Yeni Cami, Nu: 693.
• Güller, H. H. (2022). Hadislerde pişmanlık ve tövbe [Yayınlanmamış doktora tezi]. Çukurova Üniversitesi.
• Hakkı, E. İ. (1981). Marifetname'de tasavvuf, (Haz. Hayrani Altıntaş). Hasankale İbrahim Hakkı Hz'nin Cami ve Külliyesini Yaptırma ve Yaşatma Derneği Neşriyatı.
• Hakkı, İ. İ. (1981). Yeni ilm-i kelâm. (Haz. Sabrı Hizmetli). Umran Yayınları.
• Halîmî, L. (2013). Lügat-i Halîmî, (Haz. Adem Uzun). Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Halîmî, L. (2020a). Bahrü'l-garâyib. (Haz. Adem Uzun). Pegem Akademi.
• Halîmî, L. (2020b). Nisârü'l-mülk. (Haz. Adem Uzun). Pegem Akademi.
• Halîmî, L. (2021). İkinci defter, terimler, kavramlar, kurallar. (Haz. Adem Uzun). Pegem Akademi.
• Hamadani, A. H. (2002). The life and works of Sayyid Ali Hamadani. National Institute of Historical and Cultural Research.
• Izutsu, T. (1984). Kur'an'da dinî ve ahlâkî kavramlar. (Çev. Selâhattin Ayaz). Pınar Yayınları.
• Kapan, M. (2017). Tasavvuf kültüründe ve Gazalî'de tevbe [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
• Karaçam, İ. (2015). İslam'da tövbe. İfav Yayınları.
• Katar, M. (1998). Dinlerde keffaret anlayışı. Dini Araştırmalar, 1(1), 44-58.
• Katar, M. (2017). Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslâm'da tövbe. FCR Yayınları.
• Kelâbâzî, (1971). et-Taarruf li-mezhebi ehli’t-tasavvuf. Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye.
• Kesîr, İ. (1992). Tefsîrü'l-Kur'âni'l-azîm. Mektebetü'n-nûri'l-ilmiyye.
• Kılıç, S. (1984). Kur'an'da günah kavramı. Hibaş Yayınevi.
• Korlaelçi, M. (2001). İnsan ve sorumluluğu. Fesefe Dünyası, 2(34), 11-25.
• Köprülü, F. (1984). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Kur'ân-ı Kerîm ve açıklamalı meâli, (Haz. Ali Özek, Hayrettin Kahraman vd.). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Kurban, Y. (2011). İslam hukuku açısından tevbeye konu olan fiillerin üçüncü şahıslarla ilgili olması hali. Ekev Akademi Dergisi, 48, 239-250.
• Kutub, S. (1991). Fî zılâl-il Kur'ân (Çev. Salih Uçan, Vahdettin İnce vd.). Dünya Yayıncılık.
• Mekkî, E. T. (2016). Kûtü’l-kulûb (Ed. Âsım İbrâhîm Keyyâlî). Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye.
• Mevdudi, E. A. (1996). Tefhimu'l Kur'an (Çev. Muhammed Han Kayanî, Yusuf Karaca vd.). İnsan Yayınları.
• Mirâtü't-tayibîn (yz), Süleymaniye Kütüphanesi, Aşır Efendi, Nu. 431.
• Mustafa, M. (1310). Ahterî-yi kebîr. Matbaa-yi amire.
• Nicholson, R. A. (1979). Tevbe. Millî Eğitim Bakanlığı İslâm Ansiklopedisi, 12/1, Millî Eğitim Basımevi, 204.
• Risale-i Terceme-i Kuşeyriye (yz.), Süleymaniye Kütüphanesi, Raşit Efendi, Nu. 431.
• Rûmî, E. (1987). Müzekki’n-nüfûs (Çev. Yaman Arıkan). Saadet Yayınevi.
• Sâbûnî, M. A. (1986). Safvetü't-tefâsir. Daru'l-kalem.
• Sami, Ş. (1317). Kamus-ı Türkî. İkdam Matbaası.
• Topal, S. S. (2024). Bir Hıristiyan sakramenti olarak tövbe [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
• Topaloğlu, B. (1981). Kelâm ilmi. Damla Yayınevi.
• Topaloğlu, B. (2012). Tövbe. Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 41. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 279-283.
• Tunç, C. (1981). Tövbe Hakkında Bazı Meseleler. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 24(1-2), 389-412.
• Türk Dil Kurumu (2005). Tövbe. Türkçe sözlük. Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Uludağ, S. (2012a).Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. Kabalcı Yayıncılık.
• Uludağ, S. (2012b). Tövbe. Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 41, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 285-288.
• Ülken, H. Z. (2022). Varlık ve oluş. Doğu Batı Yayınları.
• Vural, E. (2018). Lutfullah Halîmî'nin Gülşen-i Zîbâ adlı manzum eseri [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Kırıkkale Üniveristesi.
• Yaman, M. (2006). Kelâm'da günah ve tevbe [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Selçuk Üniversitesi.
• Yapıcı, A. (1996). Dînî yaşayışta tövbenin din psikolojik bir yaklaşım [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi.
• Yazır, E. M. (t.y.). Hak dini Kur'an dili (Sad. İsmail Karaçam, Emin Işık ve diğerleri). 1-10. Zehraveyn Yayınevi.
• Yesûî, L. M. (1992). el-Muncid. Daru'l-maşrık.
• Yıldırım, H. İ. (2006). Tövbe kavramı ve kelam ekollerinin tövbe anlayışlarının mukayesesi [Yayınlanmamış yüksek lisans tezi]. Erciyes Üniversitesi.
• Zerrînkûb, A. (1373). Erziş-i mîrâs-i sûfiyye. İntişârât-ı Emîr Kebîr.