REFORMUN PSİKOLOJİK MİRASI: II. MAHMUD’ UN LİDERLİĞİNDE III. SELİM’ İN İZLERİ

Öz

Osmanlı İmparatorluğunun, gelişim ve yükselişinde altı yüz yıllık mazisi boyunca yaşadığı ve inşa ettiği merkezi yapı belirleyici rol oynamıştır. Bu sayede XVIII. Yüzyılın başlarına kadar siyasi, askeri, diplomatik ve toplumsal açıdan bulunduğu coğrafyalarda varlığını muhafaza edebilmiştir. Bu yüzyıldan itibaren dönüşen dünya düzeni, milletlerin devinimi ve değişen siyasal düzen artık dünyayı farklı bir boyuta taşımaya başlamıştır. Söz konusu değişim her devlet için farklı bir seyir izlemiştir. Osmanlı Devleti’nde ıslahatlar ve reformlar yapma düşüncesini doğurmuştur. Bilhassa XVIII. Yüzyılın sonlarında artan krizlere III. Selim liderliğinde kapsamlı reformlarla cevap verilmeye çalışılmış; Osmanlı modernleşmesinin temeli atılmıştır. Kişiliği, Batı dünyasını incelemesi, Batı’dan mülhem dönüşümcü, karizmatik ve hümanist özellikleri bu dönem açısından kurtarıcı rolü ile tecessüm etmiştir. Biz bu makalede III. Selim’in liderliğini psikotarih perspektifiyle yorumlayarak, erken dönem aile ilişkilerinin ve saray deneyimlerinin onun reformist yaklaşımını psikotarihsel açıdan nasıl etkilediği incelenmiştir. Bu bağlamda dönemin siyasal çalkantıları, artan dış tehditler ve iç isyanların yarattığı baskılar hem devletin dönüşüm ihtiyacını hem de liderlerin kişisel deneyimlerinin siyasete nasıl yansıdığını anlamada bizlere kritik bir arka plan sunmaktadır. Kendisinden sonra gelen ve III. Selim’in reformlarının takipçisi ve tamamlayıcısı, çağın ötesinde bir zihin yapısına sahip olan kuzeni II. Mahmud’u psikotarihsel açıdan nasıl etkilediğini; Sultan Mahmud' un III. Selim’e karşı yapılan darbe, onun erken yaşta yaşadığı tehditler ve III. Selim’in öldürülmesine şahit olması gibi travmaların aile ilişkileri, siyaset anlayışı, liderin otoriter yönetim anlayışı ve reform odaklı yaklaşımı üzerindeki etkileri irdelenip; karşılaştırmalı tarih perspektifinden yararlanılarak incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Psikotarih
• Oedipus
• Liderlik
• II. Mahmud
• III. Selim

THE PSYCHOLOGİCAL LEGACY OF REFORM: TRACES OF SELİM III UNDER THE LEADERSHİP OF MAHMUD II

Öz

The centralized structure that the Ottoman Empire built played a decisive role in its development and rise throughout its six-hundred-year history. Indeed, up until the early 18th century, the Empire was able to maintain its presence across the regions it ruled in political, military, diplomatic, and social terms. However, from this century onward, the transforming world order the dynamism of nations, and the changing political landscape began to carry the world into a new dimension. This transformation followed different trajectories for each state. Accordingly, it gave rise to the idea of undertaking reforms and restructuring within the Empire. Particularly in the late 18th century, efforts were made to respond to the growing crises through comprehensive reforms under the leadership of Selim III, laying the foundations of Ottoman modernization. His personality, his study of the Western world, and his transformative, charismatic, and humanistic qualities inspired by the West rendered him a pivotal figure of this period. In this article, we examine the leadership of Selim III from a psychohistorical perspective, exploring how early family relationships and palace experiences influenced his reformist approach. In this context, the political turbulence of the era, rising external threats, and the pressures created by internal revolts provide a critical backdrop for understanding both the state’s need for transformation and the ways in which leaders’ personal experiences were reflected in politics. We further analyze how Selim III influenced his cousin Mahmud II who possessed a mindset ahead of his time and who followed and completed Selim III’s reforms from a psychohistorical standpoint. We investigate how traumatic experiences such as the coup during Selim III’s reign, the threats Mahmud faced at a young age, and his witnessing of Selim III’s assassination shaped his family relations, political understanding, authoritarian leadership style, and reform-oriented approach, utilizing a comparative historical perspective.

Anahtar Kelimeler

• Psychohistory
• Oedipus
• Leadership
• Mahmud II
• Selim III

Kaynakça

1. Altun, B. T., Reşitoğlu, F., Azbay, A., ve Reşitoğlu, S. (2023). Liderlik kavramına ve liderlik kuramlarına genel bir bakış. Academic Social Resources Journal, 8(46), 2139-2145.
2. Bakan, İ., ve Büyükbeşe, T. (2010). Liderlik türleri ve güç kaynaklarına ilişkin mevcut-gelecek durum karşılaştırması: Eğitim kurumu yöneticilerinin algılarına dayalı bir alan araştırması. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 2, 73-84.
3. Bass, B. M. (1990). From transactional to transformational leadership: Learning to share the vision. Organizational Dynamics, 18(3), 19-31.
4. Beydilli, K. (1993). III. Selim. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, 10, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 441-457.
5. Beydilli, K. (2003). II. Mahmud. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, 25, Türkiye Diyanet Vakfı yayınları, 352-357.
6. Eruz, A. F. (2008). Sahilsaray. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm ansiklopedisi, 35, 530-532.
7. Freud, S. (2019). Ego ve id (Çev. S. C. Gülsay). Oda Yayınları. (Özgün eser 1923’te yayımlanmıştır.)
8. Freud, S. (2015). Rüya yorumları (Çev. Cilt 1; A. Kanat). İlya Yayınevi. (Özgün eser 1900’de yayımlanmıştır.)

9. Harms, P. D. (2018). Autocratic leaders and authoritarian followers revisited. The Leadership Quarterly, 29(1), 1-14.
10. Hersey, P. ve Blanchard, K. H. (1969). Life cycle theory of leadership. Training and Development Journal, 23(5), 26-34.
11. Kalaycı, H. (2020). II. Mahmud döneminde Kıbrıs’ın idari, iktisadi ve ictimai yapısı (1808–1839). Tarihsel Araştırmalar Dergisi, 26, 1-20.
12. Karagöz, T. (2020). Batı dışı toplumlarda modernleşme: II. Mahmud ve I. Petro dönemlerinin kıyaslaması. Tarihsel Araştırmalar Dergisi, 26, 1-20.
13. Özlü, N. (2021). II. Mahmud döneminde İstanbul: Kent, ideoloji ve mimari. Mimarlık ve Yaşam Dergisi, 6(1), 199-222.
14. Salgar, M. F. (2001). Üçüncü Selim: Hayatı, sanatı, eserleri. Ötüken Neşriyat.
15. Tura, S. M. (2016). Freud’dan Lacan’a psikanaliz. Kanat Kitap.
16. Weber, M. (1947). The theory of social and economic organization. Oxford University Press.
17. Yıldırım, R. N. (2006). II. Mahmud dönemi ıslahat hareketleri (Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
18. Yoğun, A. E., ve Göl, Ö. G. (2016). Liderlik tipleri: Kamu ve özel eğitim kurumlarında karşılaştırmalı bir araştırma. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(42), 1721-1729.