THE ROLE OF THE REPUBLİCAN PEOPLE’S PARTY İN THE FORMATİON OF WOMEN’S RİGHTS İN TÜRKİYE

Öz

This article provides a comprehensive analysis of the role of the Republican People’s Party (Cumhuriyet Halk Partisi – CHP) in th e formation and institutionalization of women’s rights in Turkey from the late Ottoman period to the mid-twentieth century. The point of departure for the study is the reform process initiated during the Tanzimat era and the Second Constitutional Period, during which women first began to participate actively in social, educational, and intellectual life through the establishment of periodicals, associations, and philanthropic organizations. Special emphasis is placed on the policies of the CHP during the early Republican period, particularly the reformist leadership of Mustafa Kemal Atatürk. The study demonstrates that gender equality was not conceived as an isolated social issue but rather as an integral component of the broader project of constructing a secular, democratic, and national state. The adoption of the Law on the Unification of Education (1924) and the Civil Code (1926) laid the legal foundations of gender equality in the fields of education, marriage, divorce, inheritance, and guardianship, despite the persistence of certain patriarchal elements within family law. The article examines in detail the process through which women were granted political rights, a process characterized by both institutional support from the ruling party and significant resistance within parliament. It is emphasized that the expansion of women’s political rights occurred gradually: from participation in local elections (1930) and eligibility for the office of village head (1933) to the attainment of full suffrage and the right to stand for parliamentary elections in 1934. Particular attention is devoted to the representation of women in the Grand National Assembly of Turkey, including their professional backgrounds, participation in parliamentary committees, and their limited yet symbolically significant contributions to the legislative process. The article concludes that the CHP’s approach to women’s rights can be characterized as a form of “state feminism,” in which reform initiatives were driven primarily by the state and the ruling elite. Although these reforms formally granted women equal civil and political rights, their actual representation and influence within political life remained limited and subject to fluctuation depending on the prevailing political regime. Nevertheless, the study underscores that it was during the period of CHP rule that the legal and institutional foundations of the status of Turkish women were established, exerting a long-term influence on the democratization of Turkish society.

Anahtar Kelimeler

• Gender Eequality
• State Feminism
• Wwomen’s Political Representation
• Democratization

Cumhuriyet Halk Partisi’nin Türkiye’de Kadın Haklarının Oluşumundaki Rolü

Öz

Cumhuriyet Halk Partisi’nin Türkiye’de kadın haklarının oluşumu ve kurumsallaşmasındaki rolünü, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinden yirminci yüzyılın ortalarına kadar uzanan bir zaman dilimi içerisinde kapsamlı bir biçimde analiz etmektedir. Çalışmanın başlangıç noktası, Tanzimat Dönemi ve İkinci Meşrutiyet sürecinde başlatılan reformlardır. Bu dönemlerde kadınlar; dergi ve gazeteler, dernekler ve hayır kurumları aracılığıyla sosyal, eğitsel ve entelektüel hayata aktif olarak katılmaya başlamışlardır. Özellikle erken Cumhuriyet döneminde Mustafa Kemal Atatürk’ün reformist liderliğine vurgu yapılarak politikalarına özel bir önem atfedilmiştir. Çalışma, toplumsal cinsiyet eşitliğinin izole bir sosyal sorun olarak değil, seküler, demokratik ve ulusal bir devlet inşa etme projesinin ayrılmaz bir bileşeni olarak ele alındığını ortaya koymaktadır. 1924 tarihli Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile 1926 tarihli Medeni Kanun’un kabulü; eğitim, evlilik, boşanma, miras ve vesayet alanlarında toplumsal cinsiyet eşitliğinin yasal temellerini atmış, ancak aile hukukunda bazı ataerkil unsurların varlığının devam ettiği de görülmüştür. Makalede, kadınlara siyasi hakların tanınma süreci ayrıntılı bir biçimde incelenmektedir. Bu süreç hem iktidardaki partinin kurumsal desteği hem de Türkiye Büyük Millet Meclisi’ndeki önemli direniş ile karakterize edilmiştir. Kadınların siyasi haklarının kademeli olarak genişletildiği vurgulanmaktadır. Bu bağlamda, 1930 yılında yerel seçimlere katılım, 1933’te köy muhtarlığına aday olabilme ve 1934’te tam seçme ve seçilme hakkının elde edilmesi önemli dönüm noktaları olarak ele alınmaktadır. Çalışmada ayrıca Türkiye Büyük Millet Meclisi’ndeki kadın temsiline özel olarak yer verilmiş; kadın milletvekillerinin mesleki geçmişleri, parlamento komisyonlarına katılımları ve yasama sürecine sınırlı ancak sembolik açıdan önemli katkıları değerlendirilmiştir. Makale, CHP’nin kadın haklarına yaklaşımını, reformların büyük ölçüde devlet ve iktidar elitleri tarafından yönlendirildiği bir “devlet feminizmi” modeli çerçevesinde tanımlamaktadır. Her ne kadar söz konusu reformlar kadınlara resmî olarak eşit medeni ve siyasi haklar tanımış olsa da kadınların siyasi yaşam içerisindeki fiilî temsili ve etkisi sınırlı kalmış; bu durum, mevcut siyasi rejime bağlı olarak dalgalanmalar göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

• Toplumsal Cinsiyet Eşitliği
• Devlet Feminizmi
• Kadınların Siyasi Temsiliyeti
• Demokratikleşme

РОЛЬ РЕСПУБЛИКАНСКОЙ НАРОДНОЙ ПАРТИИ В ФОРМИРОВАНИИ ПРАВ ЖЕНЩИН В ТУРЦИИ

Öz

В статье всесторонне анализируется роль Республиканской народной партии в формировании и институционализации прав женщин в Турции в период от поздней Османской империи до середины XX века. Отправной точкой исследования служат реформы эпохи Танзимата и Вторая конституционная эпоха, в ходе которых женщины впервые начали активно участвовать в общественной, образовательной и интеллектуальной жизни, создавая печатные издания, объединения и благотворительные организации. Особое внимание уделяется политике в ранний республиканский период, прежде всего реформаторской деятельности Мустафы Кемаля Ататюрка. Показано, что равенство женщин рассматривалось не как изолированный социальный вопрос, а как неотъемлемый элемент проекта построения светского, демократического и национального государства. Принятие Закона о единстве образования (1924) и Гражданского кодекса (1926) заложило правовую основу гендерного равенства в сфере образования, брака, развода, наследования и опеки, несмотря на сохранение отдельных патриархальных элементов в семейном праве. В статье подробно рассматривается процесс предоставления женщинам политических прав, сопровождавшийся как институциональной поддержкой со стороны правящей партии, так и значительным сопротивлением внутри парламента. Подчёркивается, что расширение политических прав женщин происходило поэтапно: от участия в местных выборах (1930) и права быть избранными старостами деревень (1933) до полного избирательного права на парламентских выборах (1934). Существенное место занимает анализ представительства женщин в Великом национальном собрании Турции, включая их профессиональный состав, участие в парламентских комиссиях и ограниченный, но символически значимый вклад в законодательный процесс. Автор приходит к выводу, что политика в отношении прав женщин носила характер «государственного феминизма», при котором инициатива реформ исходила преимущественно от государства и правящей элиты. Хотя данные реформы обеспечили женщинам формально равные гражданские и политические права, уровень их фактического представительства и влияния в политике оставался ограниченным и подверженным колебаниям в зависимости от политического режима. Тем не менее подчёркивается, что именно в период правления были заложены основы правового и институционального статуса турецкой женщины, оказавшие долгосрочное влияние на процесс демократизации турецкого общества.

Anahtar Kelimeler

• Гендерное равенство
• государственный феминизм
• политическое представительство женщин
• демократизация.

Kaynakça

1. Acuner, S. (2017). BM kadının statüsü komisyon rehberi. KA-DER Yayınları.
2. Ahmad, F. (1993). The making of modern Turkey. Routledge Press.
3. Akyol, Y. (2008). İzmir Halkevi (1932–1951). İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
4. Altındal, A. (1980). Türkiye’de kadın: Marksist bir yaklaşım. Havass Yayınları.
5. Arat, Y. (1994). Türkiye’de kadın hareketi. Metis Yayınları.
6. Arat, Y. (1999). Political Islam and women’s organizations in Turkey. TESEV.
7. Atatürk, M. K. (1973). Nutuk (I-II). MEB Yayınları.
8. Atatürk, M. K. (2006). Söylev ve demeçler. (II). Atatürk Araştırma Merkezi.

9. Aydoğdu, H. (2011). Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun eserlerinde eğitim değerleri [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. Gazi Üniversitesi.
10. Basket, B. A. & Ötüş, B. (1999). Nezihe Muhittin ve Türk kadını. İletişim Yayınları.
11. Berktaş, K. (2022). Tanzimattan cumhuriyete kadın haklarını savunan 15 kadın. [Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul Topkapı Üniversitesi.
12. Berktay, F. (2004). Kadınların insan haklarının gelişimi ve Türkiye. Sivil Toplum ve Demokrasi Konferans Yazıları. 20, 77-99.
13. Berktay, F. (2006). Tarihin cinsiyeti. Metis Yayınları.
14. Birkalan Gedik, H. (2009). Türkiye’de feminizm ve antropolojiyi yeniden düşünmek: feminist antropoloji üzerine eleştirel bir deneme. Cogito, 58, 285-338.
15. Caporall, B. (1999). Kemalizmde ve Kemalizm sonrasında Türk kadını (1919–1970) (III). Cumhuriyet Yayınları.
16. Cumhuriyet Gazetesi. (1939, 25 Mart).
17. Cumhuriyet Gazetesi. (1939, 27 Mart).
18. Cumhuriyet Gazetesi. (1950, 5 Mayıs).
19. Çakır, S. (1996). Osmanlı kadın hareketi. Metis Yayınları.
20. Demir, E. (2020). Toplumsal cinsiyet bağlamında kadının siyasetteki rolü ve önemi. (Ed. Y. E. Tansü), Abay Kunanbayev Anısına Türkiye ve Türk Dünyası Araştırmaları - III. İKSAD Publishing House. 833–863.
21. Zürcher, E. J. (2004). Turkey: A modern history. I.B. Tauris.
22. Esirgen, S. Ö. & Bozkurt, N. Ü. (2019). Türk hukuk tarihinde kadın. (Ed. G. Uygur & N. Özdemir), Hukuk ve toplumsal cinsiyet çalışmaları. Seçkin Yayınevi. 93–117.
23. Fındıkoğlu, Z. (1971). İçtimaiyat dersleri. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
24. Göle, N. (1992). Modern mahrem. Metis Yayınları.
25. Hoş, H. (2001). Türk kadını ve Cumhuriyet dönemi kadın hakları [Yayınlanmamış Yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi.
26. İnan, A. (1983). Atatürk’ün Karlsbad hatıraları. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
27. İnan, A. (1984). Atatürk hakkında hatıralar ve belgeler. İş Bankası Kültür Yayınları.
28. Afetinan, A. (Uğurlu, N.). (1999). Mustafa Kemal Atatürk’ün Karlsbad hatıraları. Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş.
29. İnce, M. (2010). Kadın istihdamı ve kadıni işgücüne olan talep: Türkiye örneği [Yayınlanmamış doktora tezi]. Afyon Kocatepe Üniversitesi.
30. Kandiyoti, D. (1987). Emancipated but unliberated? Reflections on the Turkish case. Feminist Studies. 13(2), 317–338.
31. Kandiyoti, D. (1997). Türkiye’de modernleşme ve ulusal kimlik. (Ed. S. Bozdoğan & R. Kasaba), (Çev. N. Elhüseyni) Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
32. Kaplan, L. (1988). Cemiyetlerde ve siyasi teşkilatlarda Türk kadını (1908–1960). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
33. Konan, B. (2011). Türk kadınının siyasi haklarını kazanma süreci. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 60(1), 165-180.
34. Melzig, H. (1943). İsmet İnönü: millet ve insaniyet. Kanaat Kitabevi.
35. Mutlu, S. (2007). Devlet adamı kimliği ile İsmet İnönü’nün düşünce ve uygulamalarının değerlendirilmesi. [Yayınlanmamış doktora tezi]. Cumhuriyet Üniversitesi.
36. Özer, S. (2013). Kadınlara seçme ve seçilme hakkı verilmesinin Türk kamuoyundaki yankıları. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 29(85), 130–150.
37. Resmî Gazete (1930, 14 Nisan).
38. Resmî Gazete (1933, 28 Ekim).
39. Resmî Gazete (1934, 11 Aralık).
40. Schroeder, K. S. (2007). Popüler feminizm: Türkiye’de ve Britanya’da kadın dergileri. Bağlam Yayınları.
41. Şahin, C. (2010). Türk parlamentosundaki kadın milletvekilleri (1935–2007). [Yayınlanmamış doktora tezi]. Atatürk Üniversitesi.
42. Taşkıran, T. (1973). Cumhuriyet’in 50. yılında Türk kadın hakları. Başbakanlık Basımevi.
43. TBMM Zabıt Ceridesi. 1340.
44. TBMM Tutanak Dergisi. Devre 7, Cilt 18, Birleşim 13, 255.
45. Tekeli, Ş. (1982). Kadınlar ve siyasal-toplumsal hayat. Birikim Yayınları.
46. Tekeli, Ş. (1998). Türkiye’de kadınların siyasal hakları. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
47. Tokgöz, O. (1994). Kadın Seçmen İmgesi ve Türkiye’de Kadının Bireysel Siyasal Katılımı Üzerine Bir Deneme. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 27(4), 95-115.
48. Ulusan, Ş. & Kayhan, S. (2016). Türk dünyasında kadın algısı. C. I. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Yayınları.
49. Uzun, H. (2016). Yazdığı eserlerde Atatürk’ü tanımak ve anlamak: M. Kemal Atatürk’ün Karlsbad hatıraları. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi. 15(59), 165-180.
50. Yıldırım, E. (2013). Erken Cumhuriyet yılları milli kimlik tartışmaları: Hasan Ali Yücel ve Türkiye’de hümanizma arayışları. Turkish Studies, 8(7), 745-763.
51. Zihnioğlu, Y. (2013). Kadınsız inkılap: Nezihe Muhiddin, kadınlar halk fırkası, kadınlar birliği. Metis Yayınları.
52. Kireyeva, N. A. (2012). Osmanlı dönemi sonlarında türkiye’de kadın hareketi. Doğu Literatürü