KAZAK TÜRKÇESİNDE -şaq / -şek BİÇİMİN MORFO-SEMANTİK İŞLEVLERİ
Öz
Türk dillerinin biçimbilimsel yapısı, kök ve ek ilişkisine dayalı zengin bir türetim sistemine sahiptir. Bu sistemde ekler, kelime türetme ve anlam genişletme süreçlerinde temel bir rol oynar. Kazak Türkçesi de bu açıdan oldukça üretken bir dildir ve özellikle yapım ekleri aracılığıyla yeni kavramların, isimlerin ve sıfatların oluşturulmasında dikkat çekici bir çeşitlilik gösterir. Bu eklerden biri olan -şaq / -şek biçimi, Kazak Türkçesinde isimden isim ve fiilden isim türetme işlevleriyle ilişkilendirilen yapılardan biridir. Ancak bu durum, tek bir yapım ekinin hem isim hem de fiil köklerine doğrudan geldiği anlamına gelmemektedir. Söz konusu biçim, tarihsel süreçte kökenleri farklı olan yapım eklerinin geçirdiği ses ve biçim değişmeleri sonucunda biçimsel olarak örtüşmesiyle ortaya çıkmış bir görünüm arz etmektedir. Bu biçimsel örtüşmenin ne zaman ve hangi koşullarda gerçekleştiği ise mevcut veriler ışığında tam olarak bilinmemektedir. Kazak Türkçesinde -şaq / -şek eki, tarihî Türk dillerinden günümüze ulaşmış; biçimsel varyantlarıyla birlikte farklı anlam katmanları kazanmıştır. Ekin bazı kullanımlarında küçültme, sevgiyle hitap etme, kişilik özelliği bildirme, organ adları, hastalık adları ve eşya adları gibi anlam değerleri görülür. Bu konu, Kazak Türkçesinin biçimbilimsel sistemi açısından önemli ve güncel bir araştırma alanıdır. Çünkü Türkoloji literatüründe -şaq / -şek ekine dair kapsamlı bir inceleme bulunmamaktadır. Mevcut çalışmalar genellikle genel morfoloji sınıflandırmalarıyla sınırlı kalmış; bu ekin biçimsel gelişimi ve anlamsal yönleri ayrıntılı biçimde ele alınmamıştır. Dolayısıyla bu ekin ayrı bir araştırma konusu olarak değerlendirilmesi, hem Kazak Türkçesi hem de genel Türk dili araştırmaları açısından önemli bir katkı sağlayacaktır. Bu çalışmanın amacı, Kazak Türkçesinde -şaq / -şek ekinin biçimsel ve anlamsal özelliklerini ortaya koymak; ekin türetme gücünü ve dildeki kullanım alanlarını sözlük verileri temelinde incelemektir. Çalışmada her bir işlev için örnekler verilmiş; elde edilen veriler doğrultusunda ekin çağdaş Kazak Türkçesindeki yeri betimleyici bir yaklaşımla değerlendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler
MORPHO-SEMANTİC FUNCTIONS OF THE -şaq / -şek SUFFIX IN KAZAKH TURKISH
Öz
The morphological structure of Turkic languages is based on the relationship between roots and affixes and possesses a rich derivational system. In this system, affixes play a fundamental role in word formation and semantic expansion. Kazakh, in this regard, is a highly productive language, particularly demonstrating remarkable diversity in creating new concepts, nouns, and adjectives through derivational affixes. One such form, -şaq / -şek, is associated with derivational structures that appear to produce nouns from both nominal and verbal bases in Kazakh. However, this does not necessarily indicate that a single suffix attaches to both types of roots. Rather, this apparent multifunctionality is considered to result from the formal convergence of historically distinct derivational suffixes, whose original boundaries have become obscured through phonological and morphological developments. The precise historical conditions under which this formal overlap occurred remain unclear. In Kazakh, the -şaq / -şek suffix has been inherited from historical Turkic languages and has acquired various semantic layers along with its morphological variants. Its uses include diminutive forms, expressions of affection, denoting personality traits, names of organs, diseases, and objects. This topic represents a significant and current area of research in the morphological system of Kazakh. There is a lack of comprehensive studies specifically devoted to the -şaq / -şek suffix in the literature on Turkology. Existing research have generally been limited to general morphological classifications and the formal development and semantic aspects of this suffix have not been examined in detail. Therefore, treating this suffix as a separate subject of research will make a significant contribution to both Kazakh Turkish and general Turkic language studies. The aim of this study is the formal and semantic characteristics of the -şaq / -şek suffix in Kazakh Turkish; to examine the suffix’s derivational power and its areas of usage in the language on the basis of lexical data. Examples are provided for each function; and, in line with the data obtained, the suffix’s place in contemporary Kazakh Turkish has been assessed using a descriptive approach.
Anahtar Kelimeler
