GÜNEYBATI (OĞUZ) VE KUZEYBATI (KIPÇAK) TÜRK YAZI DİLLERİNDE -DXr- EKİNİN İŞLEV ANALİZİ

Öz

Bu çalışmada -DXr- fiilden fiil yapım ekinin Güneybatı (Oğuz) ve Kuzeybatı (Kıpçak) Türk yazı dillerindeki işlevleri karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Türk yazı dillerinde tarihî dönemlerden itibaren işlek biçimde kullanılan -DXr- eki, temel olarak ettirgenlik işleviyle öne çıkmaktadır. Bununla birlikte ekin yalnızca yaptırma bildiren bir yapı olmadığı; oldurganlık, hareket / yer değiştirme, bilişsel ve algısal etki ile sonuçlandırma / durum değişimi gibi farklı işlev alanlarında da kullanıldığı görülmektedir. Çalışmada ekin işlevleri beş başlık altında değerlendirilmiş; Güneybatı (Oğuz) ve Kuzeybatı (Kıpçak) grubu Türk yazı dillerinden seçilen örnekler işlevlerine göre sınıflandırılarak karşılaştırmalı yöntem doğrultusunda incelenmiştir. Elde edilen veriler, -DXr- ekinin Türk yazı dillerinde temel işlevlerini büyük ölçüde koruduğunu; bununla birlikte farklı anlamsal ve işlevsel alanlarda da kullanılabildiğini göstermektedir. Ayrıca ekin tarihî süreç içerisinde fonetik varyantlar bakımından çeşitlendiği ve özellikle Kıpçak grubu Türk yazı dillerinde daha zengin biçimsel görünüm sergilediği anlaşılmıştır. Çalışma, -DXr- ekinin Türk yazı dillerindeki işlevsel sürekliliğini ve çok işlevli yapısını ortaya koyması bakımından önem taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Türk Yazı Dilleri
• Fiilden Fiil Yapım Eki
• Ettirgenlik
• Oldurganlık
• -DXr- Eki
• İşlev Analizi

FUNCTIONAL ANALYSIS OF THE SUFFIX -DXr- IN SUOTHWESTERN (OGHUZ) AND NORTHWESTERN (KIPCHAK) TURKIC WRITTEN LANGUAGES

Öz

This study comparatively examines the functions of the derivational suffix -DXr- in Southwestern (Oghuz) and Northwestern (Kipchak) Turkic written languages. The suffix -DXr-, which has been widely used since the historical periods of Turkic, is primarily associated with causative function. However, the suffix is not limited to causative meaning alone; it is also employed in different functional domains such as causative and factitive functions, movement and direction, cognitive and perceptual effect, and resultative / change-of-state functions. In this study, the functions of the suffix are classified under five categories, and examples selected from Oghuz and Kipchak Turkic written languages are comparatively analyzed according to their functions. The findings demonstrate that the suffix -DXr- largely preserves its primary functions in Turkic written languages while also being used in different semantic and functional domains. In addition, the suffix has diversified in terms of phonetic variants throughout the historical process and displays a richer formal structure particularly in Kipchak Turkic written languages. The study contributes to revealing the functional continuity and multifunctional structure of the suffix -DXr- in Turkic written languages.

Anahtar Kelimeler

• Turkic Written Languages
• Deverbal Suffix
• Causative
• Factitive
• -DXr- Suffix
• Functional Analysis

Kaynakça

1. Arıkoğlu, E., Aliomova, C., Askarova, R. ve Selçuk, B. K. (2018). Kırgızca-Türkçe sözlük. Bengü Yayınları.
2. Baykoca, F. L. (2007). Kuzey grubu Türk şivelerinin karşılaştırmalı yapım ekleri (Kazak Türkçesi, Kumuk Türkçesi, Nogay Türkçesi, Karaim Türkçesi) [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Niğde Üniversitesi.
3. Brockelmann, C. (1954). Osttürkische Grammatik der islamischen Litteratursprachen Mittelasiens. E. J. Brill.
4. Buran, A., Alkaya, E. ve Yalçın, S. K. (2014). Çağdaş Türk yazı dilleri 1 (Güneybatı (Oğuz) grubu). Akçağ Yayınları.
5. Çeneli, İ. (1997). Kırım Tatarcasında yapım ekleri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
6. Çulha, T. (2019). Karaycanın karşılaştırmalı grameri (Fonetik-morfoloji, Kırım ağzı esasında). Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Delice, T. B. (2020). Türkmen Türkçesinde fiil. Gece Kitaplığı.
8. Demircan, Ö. (2003). Türk dilinde çatı. Papatya Yayıncılık.

9. Doğan, A. T. (2025). "Oldurgan" terimi ve çatı karşılığıyla ilgili değerlendirme. XVII. Uluslararası Dünya Dili Türkçe Sempozyumu bildirileri (ss. 75-84).
10. Dursun, S. (2018). Türkçede ettirgen yapılar. Grafiker Yayınları.
11. Eraslan, K. (2017). Eski Uygur Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
12. Ercilasun, A. B. (2022). Türk dilinde çekirdek ekler. Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Erdal, M. (1991). Old Turkic word formation. Harrassowitz Verlag.
14. Ergin, M. (1998). Türk dil bilgisi. Bayrak Yayınları.
15. Ergönenç, D. ve Bulgarova, M. (2024). Nogay Türkçesi Sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
16. Gabain, A. von. (1995). Eski Türkçenin grameri (Çev. M. Akalın). Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Ganiyev, F. A. (2013). Bugünkü Tatar Türkçesi söz yapımı (Çev. M. Özşahin). Türk Dil Kurumu Yayınları.
18. Grammatika Azerbaydžanskogo Yazyka. Çast I: Morfologiya. İzdatel'stvo Akademii Nauk Azerbaydžanskoy SSR, 1960.
19. Grammatika Kirgizskogo Literaturnogo Yazıka. (1987). Çast 1: Fonetika i Morfologiya. İzdatelstvo İlim.
20. Gülsevin, G. (1998). Çatı ekleri üzerinde kullanılabilen ekler. İlmî Araştırmalar, 6, (s.125-148).
21. Gülsevin, S. (2016). Karay Türklerinin dili (Troki diyalekti). Türk Dil Kurumu Yayınları.
22. Gültekin, M. (2005). Çağdaş Azeri Türkçesi. Net-Pa Yayınları.
23. Hacıeminoğlu, N. (1991). Türk dilinde fiiller, en eski Türkçeden çağdaş Türk şivelerine kadar. Kültür Bakanlığı Yayınları.
24. Hacıeminoğlu, N. (1997). Harezm Türkçesi ve grameri. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
25. Johanson, L. (2007). Türk dilleri. (Çev. N. Demir), (Ed. T. S. Halman. Türk edebiyatı tarihi Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
26. Johanson, L. ve Csató, É. Á. (2022). The Turkic languages. Routledge.
27. Kasapoğlu Çengel, H. (2017). Kırgız Türkçesi şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
28. Kâşgarlı Mahmud. (1941). Dîvânu Lugâti't-Türk tercümesi (Çev. B. Atalay, C. III). Türk Dil Kurumu Yayınları.
29. Keñesbayev, S., Musabayev, G., Iskakov, A. ve Amanjolov, K. (1957). Qazaq tili grammatikası I bölim: fonetika, leksika jäne morfologiya. Qazaqtıñ Memlekettik Oqu-Pedagogikalıq Baspası.
30. Keskin, E. (2020). Türkçede birleşik ekler. Kesit Yayınları.
31. Koç, K. ve Doğan, O. (2004). Kazak Türkçesi grameri. Gazi Kitabevi.
32. Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesi grameri, şekil bilgisi. Türk Dil Kurumu Yayınları.
33. Mardkowicz, A. (1930). Elijahunun ucuru. Karaj Bitikligi.
34. Öner, M. (2015). Kazan-Tatar Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
35. Özenç, T. (2019). Atasözü Ar Namıs adlı eser esasında Kırgız Türkçesinde yapım ekleri. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(2), 77-95.
36. Özkan, N. (2019). Gagauz Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. Özşahin, M. (2017). Başkurt Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
38. Pekacar, Ç. (2012). Kumuk Türkçesi. (Ed. A. B. Ercilasun). Türk lehçeleri grameri. Akçağ Yayınları.
39. Pokrovskaya, L. A. (1964). Grammatika Gagauzskogo Yazıka: Fonetika i Morfologiya. Nauka.
40. Ramstedt, G. J. (1912). Zur Verbstammbildungslehre der mongolisch-türkischen Sprachen. Journal de la Société Finno-Ougrienne, 28(3).
41. Ramstedt, G. J. (1957). Einführung in die altaische Sprachwissenschaft II, Formenlehre. Suomalais-Ugrilainen Seura.
42. Saliev, M. (2019). Osmanaalı Sıdık Uulu’nın eserleri örneğinde geçiş dönemi Kırgızcası [Yayımlanmamış doktora tezi]. Niğde Ömer Halisdemir Üniversitesi.
43. Sevortyan, E. V. (1956). Slovoobrazovanie v tyurkskih yazıkah [Türk dillerinde sözcük oluşumu]. (Ed. N. K. Dmitriev). Issledovaniya po sravnitelnoy grammatike tyurkskih yazıkov. Çast 2: Morfologiya içinde (ss. 10-61).
44. Şçerbak, A. M. (2016). Türk dillerinde fiil. Türk Dil Kurumu Yayınları.
45. Tavkul, U. (2012). Karaçay-Balkar Türkçesi. (Ed. A. B. Ercilasun). Türk lehçeleri grameri. Akçağ Yayınları.
46. Tavkul, U. (2020). Karaçay-Malkar Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
47. Tekin, T. (2016). Orhon Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
48. Teres, E. (2009). Çağataycada söz yapımı [Yayımlanmamış doktora tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi.
49. Terbish, B. (2019). Türkiye Türkçesi ve çağdaş Moğolcada çatı. Türk Dil Kurumu Yayınları.
50. Türkçe sözlük (K-Z). (2023). Türk dil kurumu yayınları.
51. Uyğur, C.V. (2019). Karakalpak Türkçesi sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
52. Üstünova, K. (2016). Eylem işletimi. Sentez Yayıncılık.
53. Yalçın, S. K. (2018). Azerbaycan Türkçesi grameri. Kesit Yayınları.
54. Yazıcı Ersoy, H. (2018). Başkurt Türkçesi grameri. Gazi Kitabevi.
55. Yazım kılavuzu. (2012). Türk Dil Kurumu Yayınları.
56. Yıldırım, H. (2020). Türkmen Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
57. Yudahin, K.K. (T. Taymas Çev.) Kırgız sözlüğü. Türk Dil Kurumu Yayınları.
58. Zajączkowski, A. (1932). Sufiksy imienne i czasownikowe w języku zachodniokaraimskim (Przyczynek do morfologji języków tureckich). Kraków: Polska Akademja Umiejętności.