NİMETÎ DİVANI’NDA BİR HİCİV KASİDESİ: RÜŞVET ALANLAR

Öz

Divan edebiyatının önemli nazım şekilleri arasında yer alan kaside çoğunlukla devlet adamlarına yazılan övgü şiiri şeklinde bilinmiş; methiye, caize kavramlarıyla anılmıştır. Bu durumla birlikte Türk edebiyatında toplumun çeşitli sorunlarını ele alan ya da idarecileri hicveden kasideler de mevcuttur. Bu çalışma 17. yüzyıl divan şairlerinden Nimetî mahlaslı Nakıbzâde Nimetullah Efendi’nin “Kaside-i bî-Bahâne der-Hakk-ı Mürteşiyân-ı Zamâne” başlıklı hiciv kasidesini ele almaktadır. Nimetî’nin kasidesinde dönemin rüşvet alan idarecilerinin açgözlü, bencil, merhametsiz, gösteriş düşkünü vb. kişilik özellikleri belirlenmiştir. Rüşvet alanların psikolojisine yönelik araştırmalarda bu kişilerin ihtiyaç hiyerarşisini göz ardı eden, psikopat, narsist, Makyavelist davranışlara eğilimli olduğu tespit edilmiş, bu eğilimlerin Nimetî’nin hicviyesindeki mürteşiyânla benzer nitelikler taşıdığı değerlendirilmiştir. Kasidede hicvedilen olayların, duraklama döneminin (1579-1699) idari ve toplumsal hayatını yansıttığı görülmüştür. İlmî, adli, idari makamların rüşvetle satın alınması, devlette yaşanan güç ve itibar kaybı, rüşvet sebepli çıkan büyük isyan, toplumun merhamet, yardımlaşma gibi insani değerlerden kopuşu eserde dile getirilmiştir. Rüşvet ve rüşvetin beraberinde getirdiği liyakatsizlik, adaletsizlik, zulüm vb. menfi durumlar şair üzerinde farklı psikolojik etkiler oluşturmuştur. Nimetî önce karamsar, ümitsiz ruh hâlini ifade eden kelimeler kullanmış, ilerleyen beyitlerde hayatı, kaderi sorgulayıp anlamaya çalışmış, sahip olduğu dinî inanç ve derin düşünceler neticesinde kaybettiği umudu yeniden yakalamıştır. Bu farklı ruh hâlleri şairin kelime dünyasına aksetmiş, sözcük seçimini şekillendirmiştir. Rüşvetin bireysel ve toplumsal etkilerinin tarih ve psikoloji araştırmaları çerçevesinde incelendiği bu çalışmanın hiciv kasidesi araştırmalarına katkı sunacağı ve bu türün göz ardı edilen bazı yönlerine dikkat çekeceği düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• 17. Yüzyıl Osmanlı Tarihi
• Hiciv Kasidesi
• Nimetî
• Rüşvet
• Osmanlı Bürokrasisi

A SATIRICAL ODE IN NIMETI’S DIVAN: THOSE WHO TAKE BRIBES

Öz

The qasida, which is among the major poetic forms in Divan literature, has been mostly regarded as a panegyric to be written in honour of statesmen and referred as “methiye” and “caize”. On the other hand, In Turkish literature there have been also qasidas addressing various social problems or satirise the administrators. This study examines the satirical qasida titled “Kaside-i bî-Bahâne der-Hakk-ı Mürteşiyân-ı Zamâne” by the 17th-century divan poet Nakıbzâde Nimetullah Efendi. In this qaside of Nakıbzâde Nimetullah Efendi, who is known with his pseudonym Nimetî, the personality traits of the bribe-taking administrators of the era, such as being greedy, selfish, merciless, and ostentatious, have been identified. Scientific researches on the psychology of bribe-takers have found that those kind of people tend to have psychopathic, narcissistic, and Machiavellian behaviors and that they disregard the hierarchy of needs. It has been evaluated that these tendencies share similar traits with the bribe-takers in Nimetî's satire. It has been observed that the events satirised in the qasida reflect the administrative and social life of the Period of Stagnation (1579-1699). The work adresses the acquisition of scholarly, judicial, and administrative positions through bribery; the loss of power and prestige within the state; the major discontent caused by bribery; and society's detachment from humane values such as compassion and solidarity. Bribery and its subsequent negative consequences, including the erosion of meritocracy, injustice, and tyranny, have created diverse psychological impacts on the poet. Initially, Nimetî employed a vocabulary expressing a pessimistic and hopeless state of mind. In the subsequent couplets, he questioned and sought to understand life and destiny, ultimately regaining his lost hope through his religious beliefs and profound contemplation. These different psychological states affected the poet’s lexical universe and shaped his diction. This study, wherein the individual and social consequences of corruption are analyzed within the context of historical and psychological research, is anticipated to contribute to the literature on the satirical qasida and shed light on several marginalized dimensions of this literary genre.

Anahtar Kelimeler

• 17th-Century Ottoman History
• Satirical Qasida
• Nimetî
• Bribe
• Ottoman Bureaucracy

Kaynakça

1. Akkuş, M. (1998). Sihâm-ı kazâ. Akçağ Yayınevi.
2. Atlansoy, K. (1998). Bursa şairleri. Asa Yayınları.
3. Aydemir, Y. (2004). Methiye. TDV İslam Ansiklopedisi, C 29, 410.
4. Aydın, A. (2017). Sosyal hayattaki bazı kişilikler ve onları ifade eden beyitler. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, 60, 36-51.
5. Aytaç, Ö. ve Yılmaz, M. (2021). Bir politik yozlaşma türü olarak rüşvet. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 11(3), 877-892. https://doi.org/10.48146/odusobiad.944345 (Erişim Tarihi: 09.05.2026).
6. Baş, G. ve Şans, Ö. (2014). 17. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda kriz ve dönüşüm: iktisadi kriz ve dönüşümler. Toplumsal Tarih Dergisi, (241).
7. Brieman, C. L. ve McGarricle, W. J. ve Cope, L. M. ve Kiehl, K. A. ve Kosson, D. S. (2024). Clarifying relations between core features of psychopaty and substance mis(use): a replication and extension in two large independent samples. Journal of Personality Disorders, 38(2), 138-156.
8. Çakıcı, B. (2021). Medhiye olmayan kasideler ve kasidenin bölümlerine bir bakış. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 71(Haziran), 194. DOI: 10.32925/tday.2021.59 (Erişim Tarihi: 06.02.2026).

9. Çınar, B. (2006). Bir hiciv örneği: Tarzî’nin Zille-nâmesi. Journal of Turkology Research, (20), 17-31.
10. Çolak, A. (2015). Bir hikemi tarz şairi: Haşmet. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 4(7), 136.
11. Elmalı, H. (2001). Kaside. TDV İslam Ansiklopedisi, C 24, 566.
12. Eren, H. (2021). Âsâf’ın Kaht-ı Ricâl Kasidesi’nde sosyal eleştiri. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5(4), 2132-2156.
13. Ersöz, G. E. (2007). Nimetî Divanı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Çukurova Üniversitesi.
14. Gedik, N. (2015). Azmîzâde Hâletî’nin Derviş Paşa hicviyyesi: Hadd-i Mestân. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 15(15), 133-166.
15. Hammer, J. V. (2011). Osmanlı Tarihi. (Güçlükol, M. ve Bozkurt, ve B. Bülbül, İ. ed.). İlgi Kültür Sanat Yayıncılık.
16. Imron, A. (2021). Antecedent theory of motivation for corruption with Maslow’s theory as motivation review. https://ssrn.com/abstract=3956011 http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3956011 (Erişim Tarihi: 27.03.2026).
17. İnalcık, H. (2014). Devlet-i Aliyye Osmanlı İmparatorluğu üzerine araştırmalar II. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
18. İpşirli, M. (1992). Beylerbeyi. TDV İslam Ansiklopedisi, C 6, 69.
19. Karakoç, K. (2021). 16. yüzyıl divan şairi Fevrî ve şikayetnamesi. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 7(2), 367-385.
20. Kâtip Çelebi (1979). Düstûrü’l-amel li ıslâhi’l-halel. (Çev. Şeker, C.). Enderun Kitabevi.
21. Krivins, A. (2018). The motivational peculiarities of bribe-takers. SHS Web of Conferences, 40, 1.
22. Krizan, Z. ve Herlache, A. D. (2017). The narcissism spectrum model: a synthetic vief of narcissistic personality. Personality and Social Psychology Review, 22(1), 3.
23. Kocaman, K. (2019). XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde rüşvet [Yayımlanmış yüksek lisans tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
24. Koçi Bey (1972). Koçi Bey risalesi. (Haz. Danışman, Z.). Milli Eğitim Basımevi.
25. Kut, G. (1970). Veysî’nin divanında bulunmayan bir kasidesi üzerine. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 18, 169-178.
26. Kutlar, F. S. (2011). Klasik Türk şiirinde şehir hicivleri ve Arpaemînizâde Mustafa Samî’nin Edirne Kasidesi. Turkish Studies, 6(2), 1-16.
27. Li, Y. ve Yao, F. K. ve Ahlstrom, D. (2015). The social dilemma of bribery in emerging economies: a dynamic model of emotion, social value, and institutional uncertainty. Asia Pacific Journal of Management, 32(2), 311-334.
28. Mengi, M. (2000). Divan Şiiri Yazıları. Akçağ Yayınları.
29. Monaghan, C. ve Bizumic, B. ve Sellbom, M. (2018). Nomological network of two-dimensional Machiavellianism. Personality and İndividual Differences, 130, 161-165.
30. Mustafa Naîmâ Efendi (2025). Naîmâ Tarihi 4. (Çev. Kahraman, S. A.). Yeditepe Yayınevi.
31. Nas Kazan, Ş. ve Köşger, H. (2022). Toronto Üniversitesi Kütüphanesinde kayıtlı “1256 Tarihlerinde Şuarâdan” başlıklı bir hiciv mecmuası. Klasik Türk Edebiyatında Gülmece ve Mizah. İKSAD Global Yayıncılık.
32. Özcan, A. (1998). Hüseyin Efendi Cinci Hoca. TDV İslâm Ansiklopedisi, C 18, 541-542.
33. Pala, İ. (1999). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. Ötüken Yayınları.
34. Sleep, C. E. ve Weiss, B. ve Lynam, D. R. ve Miller, J. D. (2019). An examination of the triarchic model of psychopathy’s nomological network: a meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 71, 1-5.
35. Tökel, D. A. (2000). Divan Şiirinde Mitolojik Unsurlar Şahıslar Mitolojisi. Akçağ Yayınları.
36. Uzun, M. İ. (1993). Caize. TDV İslam Ansiklopedisi, C 7, 28.
37. Uzunçarşılı, İ. H. (1975). Osmanlı Tarihi III. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu – Türk Tarih Kurumu Yayınları.
38. Uzunpostalcı, M. (1994). Ebû Hanîfe. TDV İslam Ansiklopedisi, C 10, 131.
39. Ünsal Topçu, G. ve Engin, N. (2023). Sihâm-ı Kazâ’da hasım dost ikilemi bağlamında ruh ve karakter tasvirleri. Hikmet Akademik Edebiyat Dergisi, 19, 165-186.
40. Wood, A. M. ve Joseph, S. ve Maltby, J. (2009). Gratitude predicts psychological well-being above the big five facets. Personality and Individual Differences, 46(4), 443-447.
41. Yaşar, K. (2007). Divan edebiyatında caize üzerine bir inceleme [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Dumlupınar Üniversitesi.
42. Yıldız, H. D. (1988). Abdülmelik b. Mervan. TDV İslam Ansiklopedisi, C 1, 267.
43. Yıldız, F. (2011). Hiciv oklarına çekilen kılıç: Nef’î’nin ölümü. Acta Turcica, (5), 277-287.
44. Zhao, H. ve Zhang H. ve Yan, X. (2016). Does the dark triad of personality predict corrupt intention? The mediating role of belief in good luck. Frontiers in Psychol, 7, 1-2.