Kamus-ı Istılâhât-ı İlmiye’de Bulunan Sanat Terimleri

Dictionaries both preserve the memory of a nation and witness its intellectual history. Because the dictionaries are the basic and primary sources which are created according to the direction of intellectual transformations and changing in scientific sources. This is true in Ottoman since the second half of the 19th century, when the scientific knowledge was wanted to be transferred from the West. It was indispensable for both scientists and intellectuals of the period in the modernization process of schooling and translation, to confront with the Western concepts and to find Turkish equivalents. This terminology issue which is an significant problem for all branches of science, was tried to be overcome with prepared dictionaries and to create a common scientific language. In this period, it was desired to prepare more comprehensive dictionaries including all branches of science, as well as independent branch dictionaries. As far as art terms are concerned, studies were given in both types of work. Thus, a serious lexicon literature emerged as a result of both personal and institutional experiences in the modernization period of the Ottoman Empire. The first institution that contributed to this literature was the Istılahat-ı İlmiye Encümeni. In this article, the French art terms and their equivalents in our language were studied in Qamus Istılahat İlmiyyah that its committee wanted to create dictionaries for all branches of science, but only the first volume can be published.

Sözlükler bir milletin hem hafızasını muhafaza etmekte hem de entelektüel serüvenine şahitlik etmektedir. Çünkü sözlükler zihinsel dönüşümlerin ve değişen bilimsel kaynakların istikametine göre oluşturulan temel ve öncelikli kaynaklardır. Osmanlı özelinde bu durum Batından bilimsel birikimin aktarılmak istendiği 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ortaya çıkmıştır. Modernleşme sürecinin mektepleşme ve tercüme ayağında Batılı kavramlarla yüzleşmek ve bunlara Türkçe karşılıklar bulmak dönemin gerek bilim adamları gerekse entelektüelleri için kaçınılmaz olmuştu. Bütün bilim dalları için söz konusu olan bu terim problemi hazırlanan sözlükler ile aşılmaya ve ortak bir bilim dili oluşturulmaya çalışılmıştı. Bu dönemde müstakil branş sözlükleri hazırlandığı gibi bütün bilim dallarını içeren daha kapsamlı sözlükler de hazırlanmak istenmişti. Sanat terimleri söz konusu olduğunda ise her iki çalışma türünde eserler verilmişti. Böylece Osmanlının modernleşme döneminde hem kişisel hem de kurumsal tecrübeler sonucunda ciddi bir sözlük literatürü meydan geldi. Bu literatüre kurumsal olarak katkı sağlayanların başında Istılahat-ı İlmiye Encümeni gelmekteydi. Çalışmamızda encümenin bütün bilim dalları için oluşturmak istediği fakat sadece birinci cildi yayımlanabilen Kamus-ı Istılâhât-ı İlmiye’de yer alan Fransızca sanat terimleri ve dilimizdeki karşılıkları incelenmiştir.