Aydınlanma Siyasetinin Son Kırım Hanı Şahin Giray’a Tesiri

The Enlightenment thought, which began to mature in the 18th century Europe, also had an impact on the political realm. European monarchs, influenced by the Enlightenment, organized their state administration, finances, and military accordingly. Empress Catherine II of Russia also sought to establish dominance in the neighboring countries in line with this Enlightenment thought and in pursuit of Russian interests. In this context, she engaged in a struggle with the Ottoman State to gain control over the Crimean Khanate. Following the Treaty of Küçük Kaynarca, which made the Crimean Khanate an independent state, Catherine II attempted to assert Russian control in the region. Following the independence (serbesiyet) of the Crimean Khanate, Sahin Giray, who ascended to the throne with Russian support, attempted to develop a political strategy aligned with Enlightenment thought. Adopting a centralist policy, Şahin Giray undertook reforms in many areas, from administration to finance and from social identity to the establishment of a regular army, representing a pioneering moment in the history of modernization. As an “enlightened monarch,” Sahin Giray faced opposition from certain Tatar nobles and religious scholars. His actions in Crimea, such as seizing the waqf (endowment) lands of the ulema and implementing changes to the fundamental principles (objectives) of Islamic law and education (sharīʿa), led to steps that weakened the scholarly ties between the Ottoman ulema and the Tatar ulema. Ottoman State, which sought to maintain its judicial (sharia) ties with the Crimean Khanate, perceived Sahin Giray’s centralist policies as steps toward securing Russian dominance in Crimea. Indeed, Sahin Giray’s centralist policies resulted in the gradual dismantling of traditional sharia and customary political values in Crimea.

18. asırda Avrupa’da olgunlaşmaya başlayan Aydınlanma düşüncesi, siyaset alanına da tesir etmiştir. Avrupalı monarklar, Aydınlanma düşüncesinin tesiriyle devlet idaresini, maliyesini ve orduyu tanzim etmişlerdir. Rus İmparatoriçesi II. Katerina da bu düşünce çerçevesinde Rus menfaatleri doğrultusunda çevre ülkelerde hakimiyet kurmaya çalışmıştır. Bu doğrultuda Kırım Hanlığı’nda hakimiyet kurmak için Devlet-i Aliyye ile mücadeleye girişmiştir. II. Katerina, Kaynarca Muahedesi ile Kırım Hanlığı’nı müstakil bir devlet haline getirmesi sonrasında, bölgede Rus hakimiyetini kurmaya çalışmıştır. Kırım Hanlığı’nın bağımsızlığını (serbesiyet) kazanması sonrasında Rus desteğiyle tahta oturan Şahin Giray, Aydınlanma düşüncesine uygun bir siyaset geliştirmeye girişmiştir. Merkeziyetçi bir siyaset belirleyen Şahin Giray, idareden maliyeye toplum kimliğinden düzenli ordu kurmaya kadar birçok alanda ıslahata girişmiş, modernleşme tarihi açısından bir ilki temsil etmiştir. Aydınlanmış bir monarka dönüşen Şahin Giray, kimi Tatar mirzalarının ve ulemasının muhalefetiyle karşılaşmıştır. Şahin Giray’ın Kırım’da, ulemanın vakıf topraklarını (emlakini) ele geçirmesi ve şer’i siyasetin (eğitimin) esaslarına (gayesine) yönelik değişme gitmesi, Osmanlı uleması ile Tatar uleması arasındaki ilmiye bağını zayıflatmaya yönelik bir adımı atmasına neden olmuştur. Kırım Hanlığı ile şer‘î bağını (yargısal bağ) korumaya çalışan Devlet-i Aliyye; Şahin Giray’ın merkeziyetçi siyasetinin Kırım’da Rus hakimiyetinin sağlanmasına yönelik adımlar olarak değerlendirmesine neden olmuştur. Nitekim Şahin Giray’ın merkeziyetçi siyaseti, Kırım’da şer’i ve örfi siyasi değerlerin birer birer yıkılmasıyla neticelenmiştir.