Expectations of Non-Governmental Organizations from the Presidency of Religious Affairs

Yıl 2025, Sayı: 19, 159 - 184, 30.06.2025

Akif Savaş

https://doi.org/10.53112/tudear.1626218

Öz

This study aims to identify the evaluations of civil society organizations (NGOs) in Turkey that express opinions in the field of religious education regarding the Presidency of Religious Affairs (DİB) and its services, through an analysis of their publications. The research was designed within the framework of a qualitative research model. In the sampling process, NGOs that expressed opinions about DİB were selected using purposive sampling, and the study was structured with the maximum variation sampling technique. The NGO reports were analyzed using the “document analysis” method. To support the validity and reliability of the research, NGOs representing different political and social segments, which constitute the universe of the study, were included. The study found that various opinions and evaluations were expressed on key issues such as the status of DİB, personnel qualifications, activities, publications, educational services, and Friday sermons. It was determined that not every NGO in the sample group expressed opinions on all topics. The Association of Lifelong Educators (YEKDER) expressed views on all subject areas. It was observed that all NGOs conveyed their opinions regarding DİB personnel. In the discussion section, these views of the NGOs were evaluated within the context of the religious education literature. The transformations in the central organization of DİB and the changes in DİB law were interpreted as reflections of societal demands. In the conclusion section, it was emphasized how knowing the evaluations of different segments of society regarding these transformations and the legalization process of DİB would reflect on religious education services.

Anahtar Kelimeler

non-governmental organisation , Presidency of Rel,g,ous Affairs , religious education , non-formal religious education , religious services

Sivil Toplum Kuruluşlarının Diyanet İşleri Başkanlığı’ndan Beklentileri

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de din eğitimi alanında görüş bildiren sivil toplum kuruluşlarının (STK) Diyanet İşleri Başkanlığı (DİB) ve hizmetleri hakkındaki değerlendirmelerini, yayınlarının analizi yoluyla belirlemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel araştırma modeli çerçevesinde tasarlanmıştır. Örnekleme sürecinde, DİB hakkında görüş beyan eden STK’lar amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilmiş ve çalışma maksimum çeşitlilik örneklemesi tekniği ile yapılandırılmıştır. Geçerlilik ve anlamlılık ilkeleri doğrultusunda değerlendirilen bulgular, konularına göre yorumlanarak kategorize edilmiştir. STK raporları “doküman analizi” yöntemiyle incelenmiştir. Araştırmanın geçerliliğini ve güvenilirliğini desteklemek amacıyla, çalışmanın evrenini oluşturan ve farklı siyasal ve toplumsal kesimleri temsil eden STK’lara yer verilmiştir. STK’lar, ibadethane ve Kur’an kurslarının yapımı, bakımı ve onarımı süreçlerinde ayni ve nakdi yardımlarla DİB faaliyetlerine katkıda bulunmaktadır. Araştırmada, DİB’in statüsü, personel yeterlilikleri, faaliyetleri, yayınları, eğitim hizmetleri ve cuma hutbeleri gibi temel konularla ilgili çeşitli görüş ve değerlendirmelerin ifade edildiği belirlenmiştir. Örneklem grubundaki her STK’nın tüm konular hakkında görüş bildirmediği tespit edilmiştir. Yaygın Eğitimciler Derneği (YEKDER), tüm konu başlıklarında görüş beyan etmiştir. Tüm STK’ların DİB personeli ile ilgili görüşlerini ifade ettikleri görülmüştür. Tartışma bölümünde, STK’ların bu görüşleri din eğitimi literatürübağlamında değerlendirilmiştir. DİB merkez teşkilatındaki dönüşümler ve DİB kanunundaki değişiklikler, toplumsal taleplerin bir yansıması olarak yorumlanmıştır. Sonuç bölümünde ise, toplumun farklı kesimlerinin bu dönüşümler ve DİB’in yasallaşma süreci hakkındaki değerlendirmelerinin bilinmesinin, din eğitimi hizmetlerine nasıl yansıyacağı vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Din Eğitimi , Diyanet İşleri Başkanlığı , Sivil Toplum Kuruluşu , Yaygın Din Eğitimi , Din Hizmetleri

Kaynakça

• Alkan, M. Ö. (1998). 1856-1945 İstanbul’da sivil toplum kurumları. M. Ö. Alkan, İ. Turan, & A. N. Yücekök (Ed.), Tanzimat’tan Günümüze İstanbul’da STK’lar içinde. Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Altaş, N. (t.y.). Dinî danışmanlığın teorik temelleri. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, XLI, 326-350.
• Aslan, S. (2010). Sivil toplum: Kavramsal değişim ve dönüşüm. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 9(33), 188-212.
• Aydın, Ö. (2019). Diyanet İşleri Başkanlığı üzerine bir tartışma: Temsil meselesi. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 33(3), 891-918.
• Bedir, O. N. (2018). Kamu yönetimi bağlamında Diyanet İşleri Başkanlığı’na paydaşların etkileri [Yüksek Lisans]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Bozan, İ. (2007). Devlet ile toplum arasında bir okul: İmam hatip liseleri; Bir kurum: Diyanet İşleri Başkanlığı. TESEV Yayınları.
• Buyrukçu, R., & Asri, S. (2007). İlahiyat fakültesi öğrencilerinin Diyanet İşleri Başkanlığı taşra teşkilatı din hizmetlerine bakışı: Süleyman Demirel Üniversitesi örneği. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 19, 81-106.
• Çaha, Ö. (2005). Sivil toplum üzerine. Sivil Toplum ve Demokrasi içinde (ss. 9-22). Kaknüs Yayınları.
• Çaha, Ö. (2017). Sivil toplum sivil topluma karşı. Mana Yayınları.
• Çamdibi, M. (2006). Din eğitiminde yetişkinler ve şahsiyet terbiyesi. Yetişkinlik Dönemi Eğitimi ve Problemleri içinde. Ensar Neşriyat.
• Çarkoğlu, A., & Toprak, B. (2000). Türkiye’de din, toplum ve siyaset. Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakfı.
• Çarkoğlu, A., & Toprak, B. (2006). Değişen Türkiye’de din, toplum ve siyaset. TESEV Yayınları.
• Dalmış, E. (2022). Diyanet İşleri Başkanlığı’nın kurumsal varlığına ve meşruiyetine yönelik eleştirel söylemler üzerine analiz [Yüksek Lisans]. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Din Eğitiminde Yeniden Yapılanma (c. 2, s. 81). (2021). İslam Düşünce Enstitüsü.
• Diyanet İşleri Başkanlığı. (2013). Kurumsal tarihçe. 23.05.2025 tarihinde https://diyanet.gov.tr/tr-
• TR/Kurumsal/Detay//1/diyanet-isleri-baskanligi-kurulus-ve-tarihcesi adresinden alındı.
• Doğan, İ. (2000). Sivil toplum ondan bizde de var. Sistem Yayıncılık.
• EHAD. (2017). Evrensel hafızlar derneği teklifler. EHAD.
• EHAD. (2019). Evrensel hafızlar derneği yüksek istişare kurulu toplantısı sonuç bildirgesi (s. 6). Evrensel Hafızlar Derneği.
• Ensar Vakfı. (2011). Yeni anayasada dinî kurumlar din eğitimi ve öğretimi raporu. Ensar Vakfı.
• Ensar Vakfı. (2018). İLİTAM programlarının yaygınlaştırılması ve açıköğretim ilahiyat lisans programının açılmasına ilişkin tartışmalara dair değerlendirme. Ensar Vakfı.
• Ensar Vakfı. (2019). Gençlik, din, değer ve ahlak konulu eserler bibliyografyası (1910-2017) (Türkiye Gençlik Bibliyografyası-1). Ensar Vakfı.
• Erözden, O. (1997). STK’lar ve hukuki talepleri üzerine notlar. T. Ulaş (Ed.), Merhaba Sivil Toplum içinde (ss. 13-22). Helsinki Yurttaşlar Derneği.
• Fığlalı, E. R. (1989). Diyanet İşleri Başkanlığı’nın eğitim ve yayın hedefleri. Diyanet Dergisi, 25(1), 91-95.
• Gümüş, A. (2014). Yetişkinlerin din eğitimine bakışları ve din eğitimi ihtiyaçları [Araştırma Raporları 4]. YEKDER.
• Işıkdoğan, D., & Aktürk, M. (2012). Kur’an kurslarının kadınların din eğitimine katkısı (Diyarbakır örneği). Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14(1), 75-106.
• Kasap, A., & Aydın, S. (2023). Çocuk eğitiminde bir mekân ve imkân olarak cami kütüphaneleri [Araştırma Raporu]. YEKDER.
• Kaya, K. (2011). Din-devlet ilişkileri ve Diyanet İşleri Başkanlığı. Türk Yurdu, 31(290), 73-83.
• Kazıcı, Z. (2019). Vakıfların Osmanlı eğitimindeki yeri. Osmanlı Medreseleri içinde (ss. 279-286). Mahya Yayıncılık.
• Keyifli, Ş. (2013). Cami içi din eğitimi ve iletişimim süreci olarak hutbeler. EKEV Akademi Dergisi, 17(55), 71-88.
• Koç, M. (2021). Diyanet İşleri Başkanlığı’nın öğrenci yurtları ve gençlik merkezlerindeki manevi danışmanlık ve rehberlik hizmetleri (2013-2021): Sınırlılıklar ve bir eğitim programı önerisi. Türk Manevi Danışmanlık ve Rehberlik Dergisi, 3, 135-201.
• Kuçuradi, I. (2003). Açılış konuşması. A. Çakmak (Ed.), Düşünen Sivil Toplum: Felsefi Yaklaşımlar-Açılımlar içinde. Türkiye’de Sivil Toplum Kuruluşları Sempozyumu, İstanbul. Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.
• Mardin, Ş. (1990). Türkiye’de toplum ve siyaset makaleler 1. İletişim Yayınları.
• Owen, T. (2000). NGO-Government partnerships. Journal of International Migration and Integration, 1(1), 131-137.
• Özcan, T. (2024, Temmuz 12). Osmanlı Devleti’nde eğitim hizmetlerinin finansmanı. Osmanlı Araştırmaları Vakfı. https://osmanli.org.tr/osmanli-devletinde-egitim-hizmetlerinin-finansmani/
• Özipek, B. B. (2014). Türkiye’nin demokratikleşmesi ve alevi talepleri tespit ve öneri raporu. Liberal Düşünce Topluluğu.
• Sarıbay, A. Y. (1997). Türkiye’de demokrasi ve sivil toplum. Liberal Düşünce Dergisi, 2(6), 32-43.
• Sarıbay, A. Y. (2014). Postmodernite sivil toplum ve islam. Sentez Yayıncılık.
• Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü. (t.y.a). Nevilere göre faal dernek sayıları. 12.04.2025 tarihinde https://www.siviltoplum.gov.tr/nevilere-gore-faal-dernek-sayilari adresinden alındı.
• Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü. (t.y.b). Sendikalara ilişkin istatistikler. 12.04.2025 tarihinde https://www.siviltoplum.gov.tr/sendikalara-iliskin-istatistikler adresinden alındı.
• Taş, K. (2001). Türk toplumunun Diyanet İşleri Başkanlığı’na bakışı: İstanbul örneği [Doktora]. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Tekin, M. (2017). Yeni din politikaları bağlamında Diyanet. İlmi Etüdler Derneği.
• Tosun, G. (1998). Demokratikleşme perspektifinden devlet-sivil toplum ilişkisi ve türkiye örneği [Doktora]. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Tuncay, M. (1998). Sivil toplum kuruluşları ile ilgili kavramlar. A. N. Yücekök, İ. Turan, & M. Ö. Alkan (Ed.), Tanzimat’tan günümüze İstanbul’da STK’lar içinde (ss. ix-xv). Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı.
• Türkiye Diyanet Vakfı. (t.y.). Hakkımızda. 04.03.2025 tarihinde https://tdv.org/tr-TR/kurumsal/ adresinden alındı.
• Yavuzer, H. (2005). Dinî otorite ve teşkilatların sosyolojik analizi (Diyanet İşleri Başkanlığı Örneği) [Doktora]. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• YEKDER. (2022). Engellilik ve din eğitimi çalıştayı. YEKDER.
• YEKDER. (2023). Yetişkin din eğitimi çalıştayı. YEKDER.
• Yıldırım, İ. (2004). Demokrasi, sivil toplum kuruluşları ve yönetişim. Seçkin Yayıncılık.