The Role of Values Education in Preventing Peer Bullying: A Theoretical and Literature-Based Analysis

Yıl 2025, Sayı: 20, 361 - 387, 31.12.2025

Süleyman Gümrükçüoğlu

https://doi.org/10.53112/tudear.1828739

Öz

Bullying, which has become increasingly visible in contemporary schools, refers to intentional and repetitive patterns of behavior grounded in a power imbalance that inflict physical or emotional harm on the targeted individual. National and international studies indicate that the rates of both bullying perpetration and victimization among students remain high; this, in turn, increases physical, psychological, sexual, and cyber victimization, reduces academic achievement, and adversely affects psychosocial development. This study examines the definition, types, and prevalence of bullying; its multidimensional effects on students; and the roles of the family, school, peer environment, and media. A qualitative research design was adopted, and document analysis was employed as the data collection method. Findings in the literature reveal a negative correlation between individuals’ value levels and bullying tendencies: as value orientations are strengthened, tendencies toward bullying and violence decrease, whereas in contexts where bullying is intense, value orientations weaken. Accordingly, values education is a critical tool that supports both character development and a sense of social responsibility. In addition to the family and school, teachers’ role-modelling function, the creation of a safe and inclusive school climate, and strong school-family communication serve as protective factors against bullying. The regular monitoring of violence and bullying in schools and a comprehensive assessment of the current situation are essential for developing effective intervention and prevention strategies. In this process, it is important that all stakeholders act in cooperation and in a sustainable manner.

Anahtar Kelimeler

Religious Education , Values Education , Bullying; , Peer Bullying , Family , School Climate

Akran Zorbalığının Önlenmesinde Değerler Eğitiminin Rolü: Kuramsal ve Alanyazın Temelli Bir İnceleme

Öz

Günümüz okullarında giderek görünür hâle gelen zorbalık, güç dengesizliğine dayanan, hedef alınan bireye fiziksel ya da duygusal zarar veren kasıtlı ve yinelenen davranış örüntüleridir. Ulusal ve uluslararası araştırmalar, öğrenciler arasında zorbalık yapma ve zorbalığa maruz kalma oranlarının yüksek olduğunu; bunun da fiziksel, psikolojik, cinsel ve siber mağduriyeti artırarak akademik başarıyı düşürdüğünü ve psikososyal gelişimi olumsuz etkilediğini göstermektedir. Bu çalışma, zorbalığın tanımını, türlerini ve yaygınlığını; öğrenciler üzerindeki çok boyutlu etkilerini ve aile, okul, akran çevresi ile medyanın rolünü ele almaktadır. Nitel araştırma deseni benimsenmiş, veri toplama yöntemi olarak doküman analizi kullanılmıştır. Alan yazınındaki bulgular, bireylerin değer düzeyi ile zorbalık eğilimleri arasında negatif bir korelasyon olduğunu ortaya koymaktadır: Değer yönelimleri güçlendikçe zorbalık ve şiddet eğilimleri azalmakta, zorbalığın yoğun olduğu ortamlarda ise değer yönelimleri zayıflamaktadır. Bu nedenle değerler eğitimi hem karakter gelişimini hem de toplumsal sorumluluk duygusunu destekleyen kritik bir araçtır. Aile ve okulun yanı sıra öğretmenlerin rol modeli olması, güvenli ve kapsayıcı bir okul iklimi ile güçlü okul-aile iletişimi, zorbalığa karşı koruyucu işlev görmektedir. Okullarda şiddet ve zorbalığın düzenli izlenmesi ve mevcut durumun kapsamlı biçimde değerlendirilmesi, etkili müdahale ve önleme stratejilerinin geliştirilmesi için gereklidir. Bu süreçte tüm paydaşların işbirliği ve süreklilik içinde hareket etmesi önemlidir.

Anahtar Kelimeler

Din Eğitimi , Değerler Eğitimi , Zorbalık , Akran Zorbalığı , Aile , Okul İklimi

Kaynakça

• Ağır, M. (2020). Şiddetin önlenmesinde değerler ve demokratik yaşam kalitesi arasındaki ilişki. TİHEK Akademik Dergi, (4-5), 245-269.
• Armağan, İ. C. (2024). PISA 2022 değerlendirmesinde Türkiye’de okul şiddeti ve zorbalık. Mevzu - Sosyal Bilimler Dergisi, (11), 495-513.
• Akan, Y. (2021). An analysis of the impact of the values education class over the university students’ levels of acquisition of moral maturity and human values. International Journal of Psychology and Educational Studies, 8(2), 38-50.
• Akbaş, O. (2008). Değer eğitimi akımlarına genel bir bakış. Değerler Eğitimi Dergisi, 6(16), 9-27.
• Aksoy, A., & Ögel, K. (2007). Riskli davranışlar gösteren çocuk ve ergenler. Yeniden Yayınları.
• Ali, K. (2016). Siber zorbalık: Fizikselden sanala yeni şiddet. Kurgu, 24(2), 74-85.
• Altan, M. Z. (2011). Çoklu zekâ kuramı ve değerler eğitimi. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi, 1(4), 53-57.
• Altınköprü, T. (1999). Şahsiyet analizi. Hayat Yayınları.
• Arıcak, O. T. (2009). Psychiatric symptomatology as a predictor of cyberbullying among university students. Eurasian Journal of Educational Research, 34, 167-184.
• Ateş, Ö. T. (2017). Türkiye’de değerler eğitimi uygulamalarının öğrencilere kazandırılması istenen olumlu özellikler üzerindeki etkisi. Değerler Eğitimi Dergisi, 15(34), 41-60.
• Avcı, A. (2010). Eğitimde şiddet olgusu lise öğrencilerinde şiddet, saldırganlık ve ahlaki tutum ilişkisi küçükçekmece ilçesi örneği [Doktora Tezi]. Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Avci, R. (2006). Şiddet davranışı gösteren ve göstermeyen ergenlerin ailelerinin aile işlevleri, öfke ve öfke ifade tarzları açısından incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Baltacı, A. (2019). Nitel araştırma süreci: Nitel bir araştırma nasıl yapılır? Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(2), 368-388.
• Bilgin, B. (1988). Eğitim bilimi ve din eğitimi. Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları.
• Bilik, M. B. (2019). Liselerde akran zorbalığı. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12(67), 557-563.
• Biswas, T., Scott, J. G., Munir, K., Thomas, H. J., Huda, M. M., Hasan, M. M., de Vries, T. D., Baxter, J., & Mamun, A. A. (2020). Global variation in the prevalence of bullying victimisation amongst adolescents: Role of peer and parental supports. EClinicalMedicine, 20.
• Bowen, G. L., Bowen, N. K., & Richman, J. M. (2000). School size and middle school students’ perceptions of the school environment. Children & Schools, 22(2), 69-82.
• Buluç, B. (2006). Okullarda suç ve şiddet. Hegem Yayınları.
• Bulut, S. (2008). Okullarda görülen öğrenciden öğrenciye yönelik şiddet olaylarının incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 8(2), 23-38.
• Çağan, K. (2011). Ailenin işlevleri. In Aile sosyolojisi. Açılım Kitap.
• Cevat, E., & Sümeyra, Ü. (2024). Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi ders kitabının kök değerleri içermesi bakımından incelenmesi. The Journal of International Educational Sciences, 25, 71-88.
• Çınar, İ. (2007). Okullarda şiddet: Dağın iki yamacını görebilmek. Hegem Yayınları.
• Cüceloğlu, D. (1993). İçimizdeki çocuk. Remzi Kitabevi.
• Dam, H. (2019). Din, ahlak ve değer. M. Köylü (Ed.), Teoriden pratiğe değerler eğitimi içinde (ss. 17-36). Nobel Yayınları.
• Day, N. (1996). Violence in schools: Learning in fear. Enslow Publishers.
• Demir, N. Ö., Baran, A. G., & Ulusoy, D. (2005). Türkiye’de ergenlerin arkadaş-akran grupları ile ilişkileri ve sapmış davranışlar. Bilig, 32(4), 83-108.
• Demir, Ö., & Acar, M. (1992). Sosyal bilimler sözlüğü. Ağaç Yayınları.
• Dinç, E. S. (2020). Sosyal medya ortamlarında siber zorbalık: Lise öğrencilerinin siber zorbalık deneyimlerinin incelenmesi. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 4(1), 24-39.
• Dönmez, A. (2010). İlköğretim okul yöneticilerinin şiddet türlerine yönelik görüşleri ve şiddetle başa çıkma yöntemleri [Yüksek Lisans Tezi]. Osmangazi Üniversitesi.
• Eşsiz, M. (2002). Din öğretiminde yeni yönelişler. S. Cebeci (Ed.), Avrupa Birliği’ne giriş sürecinde Türkiye’de din eğitimi ve sorunları sempozyumu. Değişim Yayınları.
• Farrington, D. P. (1993). Understanding and preventing bullying. Crime and Justice, 17, 384-387.
• Genç, M. F. (2018). Merhamet eğitiminin saldırganlık davranışını azaltmadaki rolü. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 45, 61-82.
• Genç, M. F., & Gümrükçüoğlu, S. (2021). Dini danışma ve rehberlikte sevgi dili (Yunus Emre örneği). İçinde I. Uluslararası İslam kültür ve medeniyeti sempozyumu “Yunus Emre” Y. Z. Keskin vd. (Ed.), (ss. 273-288). Ensar Neşriyat.
• Gökler, R. (2009). Okullarda akran zorbalığı. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 6(2), 511-537.
• Güçlü, M. (2002). İlköğretimde kalabalık sınıflar sorunu. Eurasian Journal of Educational Research, 9, 52-58.
• Güleç, H., Topaloğlu, M., Ünsal, D., & Altıntaş, M. (2012). Bir kısır döngü olarak şiddet. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 4(1), 112-137.
• Gümrükçüoğlu, S. (2017). Çocuğun din eğitiminde ailenin rolü. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, 3(1), 1-23.
• Güneş, A. (2022). Şiddet: Din eğitimi ve değerler. Arı Yayınları.
• Halstead, J. M., & Taylor, M. J. (2000). Learning and teaching about values. Cambridge Journal of Education, 30(2), 169-202.
• Hesapçıoğlu, S. T., & Tural, M. K. (2018). Prevalence of peer bullying in secondary education and its relation with high school entrance scores. Düşünen Adam: The Journal of Psychiatry and Neurological Sciences, 31(4), 347-355.
• Hosozawa, M., Bann, D., Fink, E., Elsden, E., Baba, S., Iso, H., & Patalay, P. (2021). Bullying victimisation in adolescence: Prevalence and inequalities by gender, socioeconomic status and academic performance across 71 countries. EClinicalMedicine, (41), 1-13.
• İlhan, Y. (2004). Aileden aldıkları destek düzeyi farklı lise öğrencilerinin [Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi.
• İpek, C., & Adem, S. (2007). Okullarda şiddet bağlamında medya okuryazarlığı dersi. Anı Yayıncılık.
• Isik, B., & Ozdemir, N. (2019). How does cyberbullying affect values of university youth? New Trends and Issues Proceedings on Humanities and Social Sciences, 6(1), 405-412.
• Johnson, D., & Johnson, R. (1995). Reducing school violence through conflict resolution. ASCD.
• Kabadayı, M., Akgün, S., Yılmaz, A. K., & Bostancı, Ö. (2022). Ortaokul öğrencilerinin sosyal medya tutumları ile siber zorbalık düzeylerinin incelenmesi. Journal of Sport for All and Recreation, 4(2), 28-34.
• Kaban, G. K., & Gültekin, M. (2019). Ergenlerde siber zorbalığın insani değerler açısından incelenmesi. Gençlik Araştırmaları Dergisi, 10(26), 71-96.
• Kale, N. (2007). Nasıl bir değerler eğitimi. R. Kaymakcan vd. (Ed.), Değerler ve eğitimi içinde (ss. 313-322). Dem Yayınları.
• Kavun, Y. (2016). Ergenlerde dindarlık ve insani değerler [Yüksek Lisans Tezi], Necmettin Erbakan University].
• Kaya, M. (2019). Okulda değerler eğitimi. In Değerler eğitimi. Nobel Yayınları.
• Kepenekçi, Y. K., & Çınkır, Ş. (2003). Öğrenciler arası zorbalık. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi, 34, 236-253.
• Kızmaz, Z. (2006). Okullardaki şiddet davranışının kaynakları üzerine kuramsal bir yaklaşım. CÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 30(1), 47-70.
• Koç, B. (2011). Okullarda şiddet. Yazı Yayınevi.
• Köylü, M. (2019). Aile değerler eğitimi. M. Köylü (Ed.), Teoriden pratiğe değerler eğitimi içinde (ss. 65-88). Nobel Yayınları.
• Kulaksızoğlu, A. (2005). Ergenlik psikolojisi. Remzi Kitabevi.
• Lickona, T. (1992). Educating for character. Bantam.
• Mansız, A. S., & Kolburan, G. (2022). Dijital oyunlar ile şiddet ve saldırganlık arasındaki ilişki. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 21(83), 1389-1407.
• Menderes Bilgili, F. (2005). Çocuğun din eğitimi ve karşılaşılan güçlükler. Beyan Yayınları.
• Milliyet (2024). Türkiye’de ürküten tablo! Çocukların yüzde 70’i akran zorbalığı mağduru. https://www.milliyet.com.tr/gundem/turkiyede-urkuten-tablo-cocuklarin-yuzde-70i-akran-zorbaligi-magduru- 7239048
• OECD. (2023). PISA 2022 Results (Volume II): Learning during and from disruption. OECD Publishing.
• Olweus, D. (1993). Bullying at school. Blackwell.
• Oruç, C. (2010). Okul öncesi dönemde dini duygunun gelişimi. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi, 10(1), 75-96.
• Öter, A. (2018). Çocuk suçluluğunun toplumsal nedenleri. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 7(21), 739-769.
• Özer, A. & Haspolat, N. K. (2024). The prediction of peer bullying in adolescents by individual and environmental variables. International Journal of Turkish Education Sciences, 12 (2), 649-681.
• Özgür, H. O., & Tuna Uysal, M. (2025). Sosyal medya ve akran zorbalığı ilişkisi bağlamında “Adolescence” dizisinin sosyolojik analizi. TRT Akademi, 10(24), 444-471.
• Özkan, Y., & Çifci, E. G. (2010). Düşük sosyo-ekonomik düzeydeki ilköğretim okullarında akran zorbalığı. İlköğretim Online, 9(2), 576-586.
• Peker, A., & İskender, M. (2015). İnsani değerler yönelimli psiko-eğitim programının siber zorbalık üzerine etkisi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(1), 11-22.
• Peker, H. (1991). Çocukları ve gençleri suça iten faktörler. Diyanet İlmi Dergisi, 27(2), 81-89.
• Penezoğlu Yıldırım, D. N., & Ulukol, B. (2022). Dijital oyunlar ve şiddet. TRT Akademi, 7(16), 1162-1171.
• Perren, S., and Gutzwiller-Helfenfinger, E. (2012). Cyberbullyingandtraditionalbullying in adolescence: differentialroles of moral disengagement, moral emotions, and moral values. European Journal of Developmental Psychology, 9(2), 195-209.
• Pişkin, M. (2002). Okul zorbalığı: Tanımı, türleri ve önlemler. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 2(2), 531-562.
• PISA, (2022). PISA 2022 OECD ülke raporu -Türkiye. https://pisa.meb.gov.
• Polat, O. (2016). Şiddet. MÜHF Hukuk Araştırmaları Dergisi, 22(1), 15-34.
• Rodop, Ş., Yıldırım, S., Yıldız, P. D., & Hanif, A. G. (2022). Üniversite öğrencilerinde siber zorbalık. Gençlik Araştırmaları Dergisi, 10(26), 97-116.
• Ryan, K., & Bohlin, K. E. (1999). Building character in schools. Jossey-Bass.
• Saban, A. (2005). Öğrenme öğretme süreci. Nobel Yayınları.
• Sarı, C., & Demirbağ, B. C. (2019). İlk ve ortaokul öğrencilerinde akran zorbalığı. Halk Sağlığı Hemşireliği Dergisi, 1(3), 119-131.
• Sevici, Ü. (2018). Din kültürü ve ahlak eğitimi dersinin ahlaki kültürün oluşumuna etkisi [Yüksek Lisans Tezi]. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Sezer Efe Y, Erdem E, Vural B. (2021). Lise Öğrencilerinde Siber Zorbalık ve İnternet Bağımlılığı. Bağımlılık Dergisi, 22(4), 465-473.
• Suditu, M. (2012). Students’ professional values perception inventory-Important dimensions of career orientation. Petroleum Gas University of Ploieşti, Romania. Porcedia- Social and Behavioral Sciences, 69, 1991-1997.
• TBMM. (2024). Dilekçe Komisyonu: İlköğretim ile ortaöğretim kurumlarında akranzorbalığının araştırılması ve alınabilecek önlemlerin belirlenmesi alt komisyonututanakları. https://www.tbmm.gov.tr/Tutanaklar/TutanakGoster/4037
• Top, I., & Ünal, B. (2024). Peer bullying in adolescents and related factors. Turkish Journal of Public Health, 22(1), 23-34.
• Tuğlu, N. (2016). İslam’ın şiddet karşıtlığı. Rağbet Yayınları.
• Tuğral, S. (2008). Kur’ân’da değerler sistemi. Ankara Okulu Yayınları.
• Tural, K. N. (2006). Okul kültürü içinde şiddet. Eğitim Sen Yayınları.
• Üstün, A., & Adem, S. (2007). Okullarda şiddet ve çocuk suçluluğu. Hegem Yayınları.
• UNESCO. (2019). Behind the numbers: Ending school violence and bullying. UNESCO.
• UNICEF Türkiye. (2021). Türkiye- Unıcef iş birliği programı 2021-2025. https://www.unicef.org/turkiye/media/15806/file/UNICEF.pdf
• Uysal, E. (2003). Değerler üzerine bazı düşünceler. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 12(1), 51-69.
• Yakut, S. (2012). Lise öğrencilerinde dindarlık-şiddet eğilimi ilişkisi [Yüksek Lisans Tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yazıcı, K. (2006). Değerler eğitimine genel bir bakış. Türklük Bilimi Araştırmaları, 19, 499-522.
• Yerli, F. S., & Gündüz, G. F. (2022). Türkiye’de değerler eğitimi araştırmalarına genel bakış. Kırklareli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 1-38.
• Yılmaz, M. (2010). Ergenlerde şiddetin önlenmesinde din eğitiminin rolü [Doktora Tezi]. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
• Yılmaz, H. (2001). Yaygın din eğitimi kurumları ve toplumsal barış. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 5(2), 329-356.
• Yörükoğlu, A. (1998). Değişen toplumda aile ve çocuk. Özgür Yayınları.