İmam Hatip Lisesi Kelâm Ders Kitapları (1962-2024) -Tespit ve Değerlendirme-

Bu çalışma, Türkiye'de İmam Hatip Liselerinde 1962-2024 yılları arasında okutulmuş olan kelâm ders kitaplarını tespit etmeyi, tarihsel gelişimini incelemeyi ve içerik analizi yoluyla bir değerlendirme sunmayı amaçlamaktadır. Araştırmanın temel sorusu, bu kitapların muhtevalarının, yöntemlerinin ve pedagojik yaklaşımlarının zaman içinde nasıl bir dönüşüm geçirdiğidir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmış olup, veri toplama teknikleri olarak kütüphane taramaları, arşiv incelemeleri ve sahaflardan temin edilen birincil kaynakların (14 farklı kelâm ders kitabı) karşılaştırmalı analizi kullanılmıştır. Makale, İmam Hatip okullarının tarihsel süreci ve kelâm dersi müfredat programları bağlamını da ele alarak kitapları üç ana dönemde (1951-1973, 1973-2008, 2008-2024) incelemekte ve kronolojik bir harita sunmaktadır. Araştırma sonucunda, kitapların içerik ve üslup açısından önemli bir değişim geçirdiği tespit edilmiştir. İlk dönem kitapları daha geleneksel, mezhep merkezli ve aktarıcı bir karaktere sahipken, 2000'li yıllardan itibaren modern pedagojik unsurların, görsel materyallerin ve “Yeni İlm-i Kelâm” perspektifinin etkisiyle güncel meselelere (ateizm, deizm, din ve vicdan özgürlüğü, bilim-din ilişkisi vb.) daha fazla yer veren, çağdaş bir kimliğe kavuşmuştur. Ayrıca, yazım sürecinin bireysel gayretlerden komisyon çalışmalarına evrildiği ve devlet yayıncılığının ağırlık kazandığı gözlemlenmiştir. Bu çalışma, söz konusu ders kitaplarının sistematik bir envanterini çıkararak literatürdeki bir boşluğu doldurmakta ve Türkiye'de din eğitimi ile kelâm ilminin modernleşme serüvenine ışık tutmaktadır.

This study aims to identify the kalām textbooks taught in Imam Hatip High Schools in Türkiye between 1962 and 2024, to examine their historical development, and to present a critical assessment through content analysis. The central research question of the study concerns how the content, methodologies, and pedagogical approaches of these textbooks have evolved over time. A qualitative research method is employed in the study. Data collection techniques include library surveys, archival research, and the comparative analysis of primary sources (14 different kalām textbooks) obtained from second-hand booksellers. By also addressing the historical development of Imam Hatip schools and the context of kalām course curricula, the article examines the textbooks across three main periods (1951–1973, 1973–2008, and 2008–2024) and presents a chronological framework. The findings reveal that the textbooks have undergone a significant transformation in terms of both content and style. While textbooks from the early period exhibit a more traditional, sectarian-oriented, and transmissive character, those produced from the 2000s onward have adopted a more contemporary profile, giving greater emphasis to current issues, such as atheism, deism, freedom of religion and conscience, and the relationship between science and religion, under the influence of modern pedagogical elements, visual materials, and the perspective of the “New Ilm al-Kalām.” In addition, it has been observed that the authorship process has shifted from individual efforts to collaborative committee work, with an increasing predominance of state publishing. This study fills a significant gap in the literature by compiling a systematic inventory of these textbooks, shedding light on the modernization of religious education and the discipline of kalām in Türkiye.