Nükleer Anlaşmanın Çöküşü Sonrası İran’ın Afrika Siyaseti
Öz
Bu çalışma, ABD'nin 2018 yılında nükleer anlaşma olarak da bilinen Kapsamlı Ortak Eylem Planı’ndan (KOEP) çekilmesinin ardından İran-Afrika ilişkilerinin nasıl bir dönüşüm geçirdiğini nitel belge ve kaynak analizi yöntemiyle incelemektedir. Ahmedinejad döneminde zirveye ulaşan diplomatik ilişkiler, Ruhani hükümetinin dış politikasını Batı ile müzakere ekseninde kurgulamasıyla birlikte belirgin biçimde sönümlenmiş; ancak nükleer anlaşmanın fiilen çöküşünün ardından Reisi döneminde yeniden ve daha sistematik bir biçimde canlanmıştır. Çalışmanın temel iddiası, bu canlanmanın rastlantısal bir diplomatik açılımın ötesinde, yaptırımların yarattığı ekonomik baskı ve diplomatik izolasyonu aşmaya yönelik hesaplı bir çeşitlendirme stratejisinin ürünü olduğudur. Ancak bu iddia İran-Afrika ilişkilerindeki ideolojik ve kurumsal zemini yok saymamaktadır. Buna göre, her ne kadar yaptırımlara karşı mücadele ve yaptırımların olumsuz etkilerini berhava etme iki taraf arasındaki temel motivasyon olsa da ilişkilerin ideolojik ortaklık temelinde ilerlediği gözlerden kaçmamalıdır. Her ne kadar ilişkiler ideolojik bir ortaklık söylemiyle beslenmiş olsa da bu ideolojik boyut belirleyici değil, tamamlayıcı bir işlev üstlenmektedir. Çalışmanın bulguları, İran'ın Afrika politikasında ekonomik, güvenlik ve diplomatik araçların birbirini tamamlayan bir mimari oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Ticaret merkezleri, inovasyon ofisleri, ikili anlaşmalar ve çok taraflı zirveler aracılığıyla kurumsallaşan bu varlık, geçici temastan yapısal bir iş birliği zeminine doğru evrilmektedir. Bununla birlikte İran'ın stratejik beklentileri ile elde edilen sonuçlar arasındaki mesafe, kıtanın kırılgan güvenlik mimarisinin ve hem bölgesel aktörler hem de Batılı güçlerin karşı hamleleriyle kesişen dinamiklerin belirleyiciliğini gözler önüne sermektedir. Bu çerçevede İran-Afrika ilişkileri, İran'ın küresel yaptırım rejimiyle başa çıkma kapasitesini test eden kritik bir alan olarak değerlendirilmektedir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- ADF Magazine. (2024 Kasım). Report: Iranian weapon deliveries back Sudanese Armed Forces. https://adf-magazine.com/2024/11/report-iranian-weapon-deliveries-back-sudanese-armed-forces/
- Africanews. (2023 Temmuz 13). Iranian president accuses West of promoting homosexuality. https://www.africanews.com/2023/07/13/iranian-president-accuses-west-of-promoting-homosexuality/
- Bagheri, R. ve Lob, E. (2022). Rouhani's Africa policy: Disengagement, 2013–21. Middle East Policy, 29, 154–173. https://doi.org/10.1111/mepo.12618
- Bagshaw, J. (2026 Şubat 3). Iran's exports to Africa jump 66% year on year in first nine months. ExportFocus Africa. https://exportfocusafrica.com/2026/02/03/irans-exports-to-africa-jump-66-year- on-year-in-first-nine-months/
- Behyaar Sana't Sepahan. (2025 Mart 16). توسعه صادرات محصولات دانش بنیان در زیمبابوه [Zimbabve'de bilgi tabanlı ürünlerin ihracatının geliştirilmesi]. https://behyaar.com/توسعه-صادرات-محصولات-دانش-بنیان-در-زیم/
- Caner, M. (2024). İran'ın Afrika politikası 2023. S. Tamçelik ve T. Demirtaş (Ed.), Afrika Yıllığı 2023 içinde. YTB Yayınları.
- Caspian News. (2023 Temmuz 14). Iran signs cooperation deals with Zimbabwe, Uganda, Kenya. https://caspiannews.com/news-detail/iran-signs-cooperation-deals-with-zimbabwe-uganda- kenya-2023-7-14-25/
- Hernandez, M. (2022 Ekim 18). US: Iran sent Ethiopia military drones in 2021 in violation of UN resolution. Anadolu Agency. https://www.aa.com.tr/en/americas/us-iran-sent-ethiopia-military-drones- in-2021-in-violation-of-un-resolution-/2714908
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Afrika Çalışmaları
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Mustafa Caner
*
0000-0001-7257-2321
Türkiye
Erken Görünüm Tarihi
29 Nisan 2026
Yayımlanma Tarihi
30 Nisan 2026
Gönderilme Tarihi
16 Mart 2026
Kabul Tarihi
27 Nisan 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 3 Sayı: 1
