Moralı İbrahim Vehbî’nin Şiirlerinde Ehl-İ Beyt’e Dair

Öz

İslam inancında Hz. Muhammet’i ve onun “âl/ehl”ini sevmek, onların hatırasına hürmet etmek dinî bir vecibe olarak kabul edilir. Hz. Peygamber’e, onun âline ve ashabına salat ve selam getirmek için sevap kazanma vesilesi olarak görülür. Bu çerçevede Müslümanlar, getirdikleri salat ve selam ile her gün Hz. Peygamber ile onun âlini ve ashabını zikredip onların manevi hatıralarını yüceltirler. Müslümanlar için böylesine önemli olan ve “Âl-i Muhammed, Âl-i Nebî, Âl-i Resûl, Âl-i Abâ” gibi isimlerle anılan Hz. Peygamber’in “âl”inin kimlerden oluştuğu eskiden beri tartışma konusu olagelmiştir. “Âl” ile Hz. Peygamber’in ailesinin, nesebinin ya da ona tabi olanların ifade edildiği konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bu noktada, “Ehl-i Beyt, Ehl-i Abâ” terkipleriyle de aynı ya da yakın anlamlı olarak kullanıldığı görülmektedir. Ehl-i Beyt’in ya da Âl-i Abâ’nın kimlerden oluştuğu konusunda farklı görüşler olmakla birlikte, Hz. Peygamber’e ve onun ehline/âline duyulan derin sevgi ve hürmet bütün İslâm dünyasında ortaktır. Bu sevgi ve hürmet duyguları edebî eserlere de yansımış; hatta kimi eserlerin temelini oluşturmuş, çehresini şekillendirmiştir. Bu makalenin konusunu da söz konusu duruma örneklik teşkil eden Vehbî Dîvânı oluşturmaktadır. Çalışmada öncelikle Ehl-i Beyt kavramı üzerinde durulmuş, sonrasında Vehbî ile ilgili tespit edilebilen bilgiler paylaşılmıştır. Bundan sonra da Alevi-Bektaşi meşrep bir şair olan Moralı İbrahim Vehbî’nin şiirlerindeki Ehl-i Beyt/Âl-i Abâ ile ilgili söylemleri örnekler üzerinden ele alınmış ve şairin bu çerçevedeki yaklaşımı değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Moralı İbrahim Vehbî
• Ehl-i Beyt
• On İki İmam

Kaynakça

1. Adıgüzel, A. (2015). Şiî-İmâmiyye’nin Ehl-i Beyt tasavvuru ve dinî referansları.Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(1), 119-149. Erişim adresi:https://dergipark.org.tr/tr/pub/siirtilahiyat/issue/16494/172261
2. Algar, H. (1993). Çârdeh Ma‘sûm-ı Pâk. İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 8, s. 227-228) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi:https://islamansiklopedisi.org.tr/cardeh-masum-i-pak
3. Arslan, M. ve Erdoğan, M. (2009): Kerbelâ mersiyeleri. Ankara: Grafiker Yayınları.
4. Atik Gürbüz, İ. (2012). Kerbelâ şehidinden sevgili imgesine: Hz. Hüseyin. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 64, 129-146. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/71964/1157737
5. Atik Gürbüz, İ. (2022). Dîvân (Vehbî). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü içinde. Erişim adresi (18 Aralık 2024): http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/divanVehbî-tees-1854
6. Ayan Nizam, E. (2023). Divan şiirinde Hz. Hasan. N. Özbek Arslan ve F. Eren Kaya (Ed.), Klasik Türk Edebiyatında Ehl-i Beyt (s. 211-266) içinde. Çanakkale: Paradigma Akademi.
7. Aydın, D. (2022). Klasik Türk şiirinde düvâz-dehler. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 103, 261-281. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2664118
8. Aydın, Ş. (2011). Divan şiirinde Ehl-i Beyt. Doğu Araştırmaları(8), 23-36. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/doguedebiyati/issue/53731/719200

9. Cunbur, M. (1996). Klâsik edebiyatımızda Ehl-i Beyt sevgisi. Erdem, 8(24), 909-960. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/erdem/issue/44406/549809
10. Coşkun, İ. (2004). İmâmiyye Şîa’sında Ehl-i Beyt sevgisinin ezoterik (bâtınî) inançlara dönüşümü. Marife, 4(3), 123-143. doi: 10.5281/zenodo.3343505
11. Delice, G. (2024). 15 ve 16. Yüzyıl Dîvânlarında Ehl-i Beyt. Giresun Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
12. Demir, N. (2011). Türk düşünce dünyasında Hazret-i Ali. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 60, 85-104. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/71956/1157637
13. DİA (1998). Haydar. İslam Anskilopedisi (Cilt. 17, s. 24) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/haydar
14. Ergun, P. (2011). Atlarla Suların hami ruhu yılkıcılarla bagşıların Pîri Kambar Ata Baba Gammar. Konya: Kömen Yayınları.
15. Ergun, S. N. (1956). Bektaşî edebiyatı antolojisi, on dokuzuncu asırdanberi, Bektaşî-Kızılbaş Alevî şairleri ve nefesleri (3 Cilt). İstanbul: İstanbul Maarif Kitaphanesi.
16. Fevzî, F. Ö. (2000). Ehl-i Beyt kavramı üzerine. M.B. Varol (Çev.). Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9, 397-404. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/neuifd/issue/19711/210613
17. Fığlalı, E. R. (1989). Ali. İslam Anskilopedisi (Cilt. 2, s. 371-374) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/ali#1
18. Fığlalı, E. R. (1997). Hasan. İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 16, s. 282-285) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/hasan
19. Fığlalı, E. R. (1998). Hüseyin. İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 18, s. 518-521) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/huseyin
20. Fığlalı, E.R. (2001). İsnâaşeriyye. İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 23 s. 142-147) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/isnaaseriyye
21. Gümüşoğlu, H. (2014). Ehl-i Sünnet ve İmamiyye Şiasının Ehl-i Beyt kavramına yükledikleri anlamlar. C.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, XVIII(2), 291-318. doi: 10.18505/cuifd.254726
22. İçli, A. (2023). Klasik Türk şiirinde ehlibeyt kavram (sözlüksel) alanı ve ehlibeyt imgesinin görüntü seviyeleri. N. Özbek Arslan ve F. Eren Kaya (Ed.), Klasik Türk Edebiyatında Ehl-i Beyt (s. 1-115) içinde. Çanakkale: Paradigma Akademi.
23. İyişenyürek, O. (2020). Bir Ehlibeyt şairi olarak Abdullah b. Muhammed Eşşebrâvî. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 49(49), 173-208. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/neuifd/issue/55813/670619
24. Kandemir, M.Y. (1989). Ali (İlmî şahsiyeti). İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 2, s. 375-378) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/ali#2
25. Kandemir, M.Y. (1995). Fâtıma. İslam Ansiklopedisi (Cilt. 12, s. 219-223) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/fatima#1
26. Kartal, A. (2001). Türkçe mesnevilerin tertip özellikleri. Bilig, 19, 69-119. Erişim adresi: https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/3405-published.pdf
27. Kılıç, F. (2011). Türk edebiyatında duvazdehler. Klasik Türk Edebiyatının Peşinden (s. 359-381) içinde. Ankara: Grafiker Yayınları.
28. Komisyon (1976). Vehbî (Moralı). Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (Cilt. 8. s. 524) içinde. İstanbul: Dergâh Yayınları.
29. Öz, M. (1994). Ehl-i Beyt. İslam Anskilopedisi (Cilt. 10, s. 498-501) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/ehli-beyt
30. Öz, M. (2013). Zülfikar. İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 44, s. 553-554) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/zulfikar#1
31. Özel, A. (1989). Âl. İslam Anskilopedisi (Cilt. 2, s. 305-306) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/al
32. Özkan, T. (2015). Vehbî, Moralı. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü içinde. Erişim adresi (18 Aralık 2024): http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/Vehbî-morali
33. Pala, İ. (2002). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. İstanbul: L&M Yayınları.
34. Savran, Ö. ve Keklik, S. (2013). Edebiyatımızda Ehl-i Beyt sevgisi çerçevesinde Malatyalı Sabri Divanı örneği. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(8), 1025-1036. doi: 10.9761/JASSS1960
35. Şenzeybek, A. (2019). Hamza Nigari’nin farklı İslam yorumlarına yaklaşımı. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47(47), 429-444. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/neuifd/issue/50273/633659
36. Tekdemir, H. K. (2024). Ehl-i Kisâ (Âl-i Abâ) kıssasını nakleden bir eser: Siyer-i Âl-i Beyt”. İSTEM, 44, 301-328. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/istem/issue/89385/1561140
37. Uludağ, S. (1989). Âl-i Abâ. İslam Anskilopedisi (Cilt. 2, s. 306-307) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-aba
38. Üçer, C. (2004). Geleneksel Alevilikte Ehl-i Beyt anlayışı, Tokat yöresi örneği. Marife, 4(3), 269-285. Erişim adresi: http://marife.org/en/pub/marife/article/1064469
39. Varol, M. B. (2003). Ehl-i Beyt sevgisi nedir? Nasıl olmalıdır? İSTEM, 2, 109-128. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/istem/issue/26528/279245
40. Vehbî (t.y.). Dîvân. Hacı Selim Ağa Yazma Eser Kütüphanesi, Haşim Paşa, nu. 76/4.
41. Vehbî (t.y.). Dîvân. Konya Büyükşehir Belediyesi A. R. İzzet Koyunoğlu Şehir Müze ve Kütüphanesi, nu. 15010.
42. Yakıcı, A. ve Özdemir, N. (2013). Çorum Alevîleri’nde kamberlik geleneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 64, 249-270. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/71964/1157807
43. Yavuz, A. (2005). Ehl-i Sünnet’e göre Ehl-i Beyt’in konumu -Sekaleyn hadisi üzerine bir değerlendirme. Marife, 5(3), 333-360. Erişim adresi: http://marife.org/tr/pub/issue/37814/436648
44. Yekbaş, H. (2013). Türk Edebiyatında Hz. Ali Mevlidleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 65. 17-52. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/71938/1157352
45. Yıldıran Sarıkaya, M. (2004). Türk-İslâm Edebiyatında Hz. Ali. Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
46. Yıldırım, A. (2018). ‘Sen olmasaydın felekleri yaratmazdım’ hadis-i kudsisinin klasik şiire yansımaları. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları, 1(1), 154-68. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/532083
47. Yiğit, İ. (1995). Emevîler/Siyasî Tarih. İslam Anskilopedisi (Cilt. 11, s. 87-104) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/emeviler