Moralı İbrahim Vehbî’nin Şiirlerinde Ehl-İ Beyt’e Dair

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 1, 1 - 19, 30.04.2025

İncinur Atik Gürbüz

https://doi.org/10.30568/tullis.1645387

Öz

İslam inancında Hz. Muhammet’i ve onun “âl/ehl”ini sevmek, onların hatırasına hürmet etmek dinî bir vecibe olarak kabul edilir. Hz. Peygamber’e, onun âline ve ashabına salat ve selam getirmek için sevap kazanma vesilesi olarak görülür. Bu çerçevede Müslümanlar, getirdikleri salat ve selam ile her gün Hz. Peygamber ile onun âlini ve ashabını zikredip onların manevi hatıralarını yüceltirler. Müslümanlar için böylesine önemli olan ve “Âl-i Muhammed, Âl-i Nebî, Âl-i Resûl, Âl-i Abâ” gibi isimlerle anılan Hz. Peygamber’in “âl”inin kimlerden oluştuğu eskiden beri tartışma konusu olagelmiştir. “Âl” ile Hz. Peygamber’in ailesinin, nesebinin ya da ona tabi olanların ifade edildiği konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bu noktada, “Ehl-i Beyt, Ehl-i Abâ” terkipleriyle de aynı ya da yakın anlamlı olarak kullanıldığı görülmektedir. Ehl-i Beyt’in ya da Âl-i Abâ’nın kimlerden oluştuğu konusunda farklı görüşler olmakla birlikte, Hz. Peygamber’e ve onun ehline/âline duyulan derin sevgi ve hürmet bütün İslâm dünyasında ortaktır. Bu sevgi ve hürmet duyguları edebî eserlere de yansımış; hatta kimi eserlerin temelini oluşturmuş, çehresini şekillendirmiştir. Bu makalenin konusunu da söz konusu duruma örneklik teşkil eden Vehbî Dîvânı oluşturmaktadır. Çalışmada öncelikle Ehl-i Beyt kavramı üzerinde durulmuş, sonrasında Vehbî ile ilgili tespit edilebilen bilgiler paylaşılmıştır. Bundan sonra da Alevi-Bektaşi meşrep bir şair olan Moralı İbrahim Vehbî’nin şiirlerindeki Ehl-i Beyt/Âl-i Abâ ile ilgili söylemleri örnekler üzerinden ele alınmış ve şairin bu çerçevedeki yaklaşımı değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Klasik Türk Edebiyatı , Moralı İbrahim Vehbî , Ehl-i Beyt , On İki İmam

Kaynakça

• Adıgüzel, A. (2015). Şiî-İmâmiyye’nin Ehl-i Beyt tasavvuru ve dinî referansları.Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2(1), 119-149. Erişim adresi:https://dergipark.org.tr/tr/pub/siirtilahiyat/issue/16494/172261
• Algar, H. (1993). Çârdeh Ma‘sûm-ı Pâk. İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 8, s. 227-228) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi:https://islamansiklopedisi.org.tr/cardeh-masum-i-pak
• Arslan, M. ve Erdoğan, M. (2009): Kerbelâ mersiyeleri. Ankara: Grafiker Yayınları.
• Atik Gürbüz, İ. (2012). Kerbelâ şehidinden sevgili imgesine: Hz. Hüseyin. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 64, 129-146. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/71964/1157737
• Atik Gürbüz, İ. (2022). Dîvân (Vehbî). Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü içinde. Erişim adresi (18 Aralık 2024): http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/divanVehbî-tees-1854
• Ayan Nizam, E. (2023). Divan şiirinde Hz. Hasan. N. Özbek Arslan ve F. Eren Kaya (Ed.), Klasik Türk Edebiyatında Ehl-i Beyt (s. 211-266) içinde. Çanakkale: Paradigma Akademi.
• Aydın, D. (2022). Klasik Türk şiirinde düvâz-dehler. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 103, 261-281. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2664118
• Aydın, Ş. (2011). Divan şiirinde Ehl-i Beyt. Doğu Araştırmaları(8), 23-36. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/doguedebiyati/issue/53731/719200
• Cunbur, M. (1996). Klâsik edebiyatımızda Ehl-i Beyt sevgisi. Erdem, 8(24), 909-960. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/erdem/issue/44406/549809
• Coşkun, İ. (2004). İmâmiyye Şîa’sında Ehl-i Beyt sevgisinin ezoterik (bâtınî) inançlara dönüşümü. Marife, 4(3), 123-143. doi: 10.5281/zenodo.3343505
• Delice, G. (2024). 15 ve 16. Yüzyıl Dîvânlarında Ehl-i Beyt. Giresun Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• Demir, N. (2011). Türk düşünce dünyasında Hazret-i Ali. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 60, 85-104. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/71956/1157637
• DİA (1998). Haydar. İslam Anskilopedisi (Cilt. 17, s. 24) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/haydar
• Ergun, P. (2011). Atlarla Suların hami ruhu yılkıcılarla bagşıların Pîri Kambar Ata Baba Gammar. Konya: Kömen Yayınları.
• Ergun, S. N. (1956). Bektaşî edebiyatı antolojisi, on dokuzuncu asırdanberi, Bektaşî-Kızılbaş Alevî şairleri ve nefesleri (3 Cilt). İstanbul: İstanbul Maarif Kitaphanesi.
• Fevzî, F. Ö. (2000). Ehl-i Beyt kavramı üzerine. M.B. Varol (Çev.). Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 9, 397-404. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/neuifd/issue/19711/210613
• Fığlalı, E. R. (1989). Ali. İslam Anskilopedisi (Cilt. 2, s. 371-374) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/ali#1
• Fığlalı, E. R. (1997). Hasan. İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 16, s. 282-285) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/hasan
• Fığlalı, E. R. (1998). Hüseyin. İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 18, s. 518-521) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/huseyin
• Fığlalı, E.R. (2001). İsnâaşeriyye. İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 23 s. 142-147) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/isnaaseriyye
• Gümüşoğlu, H. (2014). Ehl-i Sünnet ve İmamiyye Şiasının Ehl-i Beyt kavramına yükledikleri anlamlar. C.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, XVIII(2), 291-318. doi: 10.18505/cuifd.254726
• İçli, A. (2023). Klasik Türk şiirinde ehlibeyt kavram (sözlüksel) alanı ve ehlibeyt imgesinin görüntü seviyeleri. N. Özbek Arslan ve F. Eren Kaya (Ed.), Klasik Türk Edebiyatında Ehl-i Beyt (s. 1-115) içinde. Çanakkale: Paradigma Akademi.
• İyişenyürek, O. (2020). Bir Ehlibeyt şairi olarak Abdullah b. Muhammed Eşşebrâvî. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 49(49), 173-208. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/neuifd/issue/55813/670619
• Kandemir, M.Y. (1989). Ali (İlmî şahsiyeti). İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 2, s. 375-378) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/ali#2
• Kandemir, M.Y. (1995). Fâtıma. İslam Ansiklopedisi (Cilt. 12, s. 219-223) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/fatima#1
• Kartal, A. (2001). Türkçe mesnevilerin tertip özellikleri. Bilig, 19, 69-119. Erişim adresi: https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/3405-published.pdf
• Kılıç, F. (2011). Türk edebiyatında duvazdehler. Klasik Türk Edebiyatının Peşinden (s. 359-381) içinde. Ankara: Grafiker Yayınları.
• Komisyon (1976). Vehbî (Moralı). Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (Cilt. 8. s. 524) içinde. İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Öz, M. (1994). Ehl-i Beyt. İslam Anskilopedisi (Cilt. 10, s. 498-501) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/ehli-beyt
• Öz, M. (2013). Zülfikar. İslâm Ansiklopedisi (Cilt. 44, s. 553-554) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/zulfikar#1
• Özel, A. (1989). Âl. İslam Anskilopedisi (Cilt. 2, s. 305-306) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/al
• Özkan, T. (2015). Vehbî, Moralı. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü içinde. Erişim adresi (18 Aralık 2024): http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/Vehbî-morali
• Pala, İ. (2002). Ansiklopedik divan şiiri sözlüğü. İstanbul: L&M Yayınları.
• Savran, Ö. ve Keklik, S. (2013). Edebiyatımızda Ehl-i Beyt sevgisi çerçevesinde Malatyalı Sabri Divanı örneği. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(8), 1025-1036. doi: 10.9761/JASSS1960
• Şenzeybek, A. (2019). Hamza Nigari’nin farklı İslam yorumlarına yaklaşımı. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47(47), 429-444. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/neuifd/issue/50273/633659
• Tekdemir, H. K. (2024). Ehl-i Kisâ (Âl-i Abâ) kıssasını nakleden bir eser: Siyer-i Âl-i Beyt”. İSTEM, 44, 301-328. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/istem/issue/89385/1561140
• Uludağ, S. (1989). Âl-i Abâ. İslam Anskilopedisi (Cilt. 2, s. 306-307) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-aba
• Üçer, C. (2004). Geleneksel Alevilikte Ehl-i Beyt anlayışı, Tokat yöresi örneği. Marife, 4(3), 269-285. Erişim adresi: http://marife.org/en/pub/marife/article/1064469
• Varol, M. B. (2003). Ehl-i Beyt sevgisi nedir? Nasıl olmalıdır? İSTEM, 2, 109-128. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/istem/issue/26528/279245
• Vehbî (t.y.). Dîvân. Hacı Selim Ağa Yazma Eser Kütüphanesi, Haşim Paşa, nu. 76/4.
• Vehbî (t.y.). Dîvân. Konya Büyükşehir Belediyesi A. R. İzzet Koyunoğlu Şehir Müze ve Kütüphanesi, nu. 15010.
• Yakıcı, A. ve Özdemir, N. (2013). Çorum Alevîleri’nde kamberlik geleneği. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 64, 249-270. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/71964/1157807
• Yavuz, A. (2005). Ehl-i Sünnet’e göre Ehl-i Beyt’in konumu -Sekaleyn hadisi üzerine bir değerlendirme. Marife, 5(3), 333-360. Erişim adresi: http://marife.org/tr/pub/issue/37814/436648
• Yekbaş, H. (2013). Türk Edebiyatında Hz. Ali Mevlidleri. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 65. 17-52. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/tkhcbva/issue/71938/1157352
• Yıldıran Sarıkaya, M. (2004). Türk-İslâm Edebiyatında Hz. Ali. Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• Yıldırım, A. (2018). ‘Sen olmasaydın felekleri yaratmazdım’ hadis-i kudsisinin klasik şiire yansımaları. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları, 1(1), 154-68. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/532083
• Yiğit, İ. (1995). Emevîler/Siyasî Tarih. İslam Anskilopedisi (Cilt. 11, s. 87-104) içinde. İstanbul: TDV Yayınları. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/emeviler