DERVİŞLİKTEN SAHNEYE: BİYOGRAFİK TİYATRODA HACI BEKTAŞ-I VELÎ’NİN HAYATI VE ÖĞRETİLERİNİN TEMSİLİ

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 3, 173 - 184, 30.12.2025

Esra Çınar

https://doi.org/10.30568/tullis.1759310

Öz

Bu çalışma, Hacı Bektaş-ı Velî’nin yaşamı, öğretileri ve düşünce sisteminin biyografik tiyatro bağlamında sahneye aktarımını incelemekte ve onun tarihsel, tasavvufî ve kültürel kimliğinin dramatik temsiline odaklanmaktadır. Biyografik tiyatro, yalnızca bir şahsiyetin yaşam öyküsünü değil; aynı zamanda onun temsil ettiği düşünsel mirası, dönemin sosyo-politik yapısını ve kolektif hafızadaki yerini de sahneye taşıma amacı güder. Bu bağlamda, Hacı Bektaş-ı Velî gibi menkıbevi öğelerle örülü, derin bir tasavvufî kimliğe sahip bir şahsiyetin tiyatro aracılığıyla temsili; tarih, mit ve pedagojik söylemin iç içe geçtiği çok katmanlı bir anlatı zemini oluşturur. Çalışma, Orhan Asena’nın Hünkâr Bektaş Velî, Sebahattin Engin’in Hacı Bektaş Velî ve Nezihe Araz’ın Kutlu Melek adlı tiyatro eserleri üzerinden Hacı Bektaş-ı Velî’nin sahnedeki temsiline odaklanmakta; bu metinlerde ilme dayalı düşünce yapısı, gönül merkezli irşat anlayışı, sevgi ve hoşgörü eksenli ilişkiler ve eşitlikçi toplumsal vizyon gibi öğretilerin nasıl dramatize edildiğini analiz etmektedir. Söz konusu eserlerde Hacı Bektaş, yalnızca bir tasavvuf önderi değil; halkla bütünleşen bir bilge, kadın hakları savunucusu ve çokkültürlü bir toplumun mimarı olarak kurgulanmaktadır. Çalışma, Bektaşî öğretisinin temel ilkelerinin tiyatro aracılığıyla güncel bir anlatı formuna büründüğünü ve sahneleme yoluyla evrensel bir ahlaki ve düşünsel çağrıya dönüştüğünü savunur. Bu bağlamda biyografik tiyatro, yalnızca bir temsil biçimi değil; aynı zamanda tarihsel olanı yeniden yorumlayan, seyirciyle etkileşime girerek geçmişi güncel bir bilince dönüştüren dinamik bir ifade alanı olarak değerlendirilir. Çalışma, bu dönüşümün Hacı Bektaş-ı Velî’nin şahsında sahneye nasıl taşındığını başarılı örneklerle ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

Hacı Bektaş-ı Velî , Biyografik Tiyatro , Öğreti , Sahne Temsili , Menkıbe ve Dramatizasyon

Kaynakça

• Alptekin, A. B. (1997). Halk Hikâyelerinin Motif Yapısı. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Alşan, M. H. (2006). Horasan Erenleri. İstanbul: Karakutu Yayınları.
• Altınok, B. Y. (1998). Alevilik, Hacı Bektaş-ı Velî, Bektaşilik. Ankara: Oba Kitabevi.
• Altınok, B. Y. (2010). Hacı Bektaş-ı Velî Külliyatı (Fevâid bölümü). Ankara: Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş-ı Velî Araştırma Merkezi Yayınları.
• Araz, N. (1998). Kutlu Melek. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Asena, O. (1995). Hünkâr Bektaş Velî. Ankara: İlke Yayınları.
• Aykan, G. (2000). Hacı Bektaş-ı Velî Nerede Doğdu, Kimdir, Soyu Nereye Dayanıyor. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş-ı Velî Araştırmaları Dergisi, 15, 213–241.
• Bahadır, İ. (2004). Alevi-Bektaşi inancına Göre Kadın. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş-ı Velî Araştırma Dergisi, 32, 13–28.
• Bayram, M. (1981). Anadolu Selçukluları Devrinde Anadolu Bacıları (Bâciyân-ı Rûm) Örgütünün Kurucusu Fatma Bacı Kimdir? Belleten, 45(180), 457-472.
• Coşan, E. (1996). Makâlât (H. Özbay, Sadeleştiren). Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Çetinkaya, B. A. (1999). Bir Anadolu Ereni Hacı Bektaş-ı Velî: Hayatı, Eserleri ve insan Anlayışı. Cumhuriyet Üniversitesi ilahiyat Fakültesi Dergisi, 3, 345–356.
• Dönmez, M. (2017). Hacı Bektaş-ı Velî’nin Makâlât Eserinin Fert ve Toplum Açısından İzahı. B. Kara (Ed.), Anadolu’da Bir Kurucu Akıl: Hacı Bektaş-ı Velî içinde. Kayseri: İncir Yayıncılık.
• Duran, H. (2010). Velayetname’ye Göre Hacı Bektaş Velî. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş-ı Velî Araştırmaları Dergisi, 55, 129–138.
• Duran, H. & Gümüşoğlu, D. (2010). Hünkâr Hacı Bektaş Veli Velâyetnâmesi (G. Aytaş, Ed.). Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi Yayınları.
• Eğri, O. (2008). islâm Tasavvufu ve Hoşgörü: Hoca Ahmet Yesevî, Hacı Bektaş-ı Velî, Yunus Emre Örnekleri ve Diğer Dinlerdeki Paralelleri. 38. ICANAS Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi: Din /International Congress of Asian and North African Studies: Religion, 1, 125–150.
• Engin, S. (1996). Hacı Bektaş-ı Velî. İstanbul: Can Yayınları.
• Gölpınarlı, A. (1995). Vilâyet-nâme: Manâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektaş Velî. İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
• Gül, A. (2018). Hacı Bektaş-ı Velî’nin Düşünce Dünyasında İlim ve Akıl. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş-ı Velî Araştırma Dergisi, 88, 97–110.
• Güzel, A. (2004). Dinî-tasavvufî Türk Edebiyatı. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Güzel, A. (2011). Hacı Bektaş-ı Velî El Kitabı. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Hacı Bektaş-ı Velî. (2011). Makâlât (A. Yılmaz, M. Akkuş, & A. Öztürk, Haz.). Ankara: Türk Diyanet Vakfı Yayınları.
• Kara, B. (2017). Sosyolojik Bakış Açısıyla Hacı Bektaş-ı Velî. B. Kara (Ed.), Anadolu’da Bir Kurucu Akıl: Hacı Bektaş-ı Velî içinde. Kayseri: İncir Yayıncılık.
• Köprülü, F. (1972). Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Mert, H. (t.y.). Hünkâr Hacı Bektaş-ı Velî. Ankara: Ahmet Yesevî Üniversitesi Yardım Vakfı Bilig Yayınları.
• Noyan, B. (1987). Bektaşilik Alevîlik Nedir. Ankara: Doğuş Matbaacılık.
• Öztürk, Y. N. (1995). Tarih Boyunca Bektaşilik. İstanbul: Yeni Boyut Yayınları.
• Yavuzer, H. (2013). Hoşgörü önderi Hacı Bektaş-ı Velî. Turkish Studies, 8(18), 2225–2237.
• Yazıcı, M. (2013). Tamamlanmamış Tarihi Bir Portre: Hacı Bektaş-ı Velî. Turkish Studies, 9, 2601–2619.
• Yıldızhan, N. (2018). Hacı Bektaş Velî’nin Vilâyetname’sindeki Doğa Sembolleri Üzerine Bir inceleme (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.