Mesnevî’nin 25. Beytinde Aşkın Kudreti: Şerhlerle Karşılaştırmalı Bir Analiz

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: "Dinle Neylerden II" Mesnevî'nin 19-35. Beyit Şerhleri Özel Sayısı, 268 - 282, 28.12.2025

Abdullah Uçar

Öz

Bu çalışma, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin ölümsüz eseri Mesnevî’deki aşk felsefesini, özellikle 25. beytin derinlemesine incelenmesi ve farklı şerhlerle karşılaştırmalı analizi üzerinden ele almaktadır. “Toprak beden, aşk sayesinde göklere yükseldi; dağ raksa başladı, çevikleşti” ifadelerini içeren bu beyit, aşkın dönüştürücü ve mucizevi gücünü en çarpıcı biçimde ortaya koymaktadır. Çalışma, bu beyitteki sembolik unsurların hem insani varlığın hem de cansız maddenin ilahi aşk karşısındaki reaksiyonunu nasıl simgelediğini göstererek Mesnevî’nin manevi derinliğine ışık tutmayı amaçlamaktadır.
Çalışma kapsamında Muînî, Ebussuûd El-Kayserî, İsmail Hakkı Bursevî gibi 16 farklı şarihin 25. beyte dair yorumları incelenmekte ve karşılaştırılmaktadır. Şarihlerin ortak görüşü, aşkın hem maddesel hem de manevi âlemler üzerinde olağanüstü bir etkisi olduğudur. “Toprak beden”in yükselişi, genellikle peygamberlerin fiziksel bedenleriyle ilişkilendirilirken İsmail Hakkı Bursevî gibi bazı şarihler, bu yükselişin toprağın kendisinin olduğunu öne sürerek aşkın kudretini daha etkileyici bir şekilde vurgulamıştır. Benzer şekilde “dağ”ın harekete gelişi de neredeyse tüm yorumcular tarafından Tûr Dağı’ndaki ilahi tecelli olayıyla ilişkilendirilmiştir.
Ayrıca beytin aruz vezni, kafiye ve redif gibi maddi yapısı incelenerek mana yapısı içinde taşıdığı sembolik anlamlar detaylandırılmıştır. Bu bağlamda aşk, hareketsizliği harekete, aşağıyı yukarıya çeviren mutlak bir ilke olarak ele alınmıştır. Sonuç olarak çalışma, Mevlânâ’nın evrensel aşk anlayışını, 25. beytin detaylı analizi ve şerhler üzerinden sunduğu bütüncül yaklaşımla ortaya koyarak, aşkın insanı dünyevi tutsaklıktan kurtaran, ruhu besleyen ve fani aklın sınırlarını aşarak ilahi sırlara ulaştıran yegâne güç olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ , Mesnevî , Yirmi Beşinci Beyit , Şerh , Aşkın Kudreti

The Power of Love in the 25th Couplet of the Masnavi: A Comparative Analysis with Commentaries

Öz

This study examines the philosophy of love in Mevlānā Jalāl ad-Dīn Rumi’s timeless masterpiece, the Masnavi, through a detailed analysis of the 25th couplet and a comparative analysis with different commentaries. This couplet, which includes the verses “The body of clay ascended to the heavens through love; the mountain began to dance, becoming agile,” most strikingly reveals the transformative and miraculous power of love. The study aims to shed light on the spiritual depth of the Masnavi by demonstrating how the symbolic elements in this couplet symbolize the reaction of both human existence and inanimate matter to divine love.
Within the scope of the study, the interpretations of 16 different commentators (şarih), including Muini, Ebussuud El-Kayseri, and İsmail Hakkı Bursevi, on the 25th couplet are examined and compared. The shared view of the commentators is that love has an extraordinary effect on both the material and spiritual realms. While the ascension of the “body of clay” is generally associated with the physical bodies of prophets, some commentators, such as İsmail Hakkı Bursevi, offer a more powerful emphasis on the might of love by suggesting that this ascension is that of the earth itself. Similarly, the movement of the “mountain” has been linked by almost all commentators to the divine manifestation on Mount Tur.
Furthermore, the material structure of the couplet, such as its aruz meter, rhyme, and refrain, is analyzed, and the symbolic meanings it carries within its meaning structure are detailed. In this context, love is addressed not merely as an emotion but as an absolute principle that turns motionlessness into movement and the low into the high. In conclusion, the study, by presenting a holistic approach through a detailed analysis of the 25th couplet and its commentaries, demonstrates that love is the unique power that frees humanity from worldly bondage, nourishes the soul, and transcends the limits of mortal reason to reach divine secrets.

Anahtar Kelimeler

Mawlana , Masnavi , Twenty-fifth Couplet , Commentary , The Power of Love

Kaynakça

• Abdülmecid es-Sivâsî, Şerh-i Mesnevî, Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, V1651.
• Avşar, Z. (2017). Mesnevi Mevlânâ Celâleddin Rumi (I. Cilt). Kayseri: İncir Yay.
• Dağlar, A. (2009). Şem’î Şem’ullâh Şerh-i Mesnevî (I. Cilt) (İnceleme-Tenkitli metin-Sözlük). Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Doğan, E. (2017). Dön Allah Deyu [Video]. YouTube. https://youtu.be/q_CramnJeOw?si=dLyBrxmzUuQ5vuWR
• Eraydın, S. ve Tahralı, M. (2009). Mesnevî-i Şerîf Şerhi, C1. İstanbul: Kitabevi Yay.
• Gölpınarlı, A. (1985). Mesnevî ve Şerhi. İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
• Güleç, İ. (2006). Mesnevî Şerhi Ruhü’l-Mesnevî. İstanbul: İnsan Yayınları.
• Koçoğlu, T. (2014). Nakşî Şeyhi Ebussuûd El-Kayserî, Şerh-i Mesnevî, Kayseri: Laçin Yay.
• Koner, M. M. (1961). Mesnevî’nin Özü. Konya: Yeni Kitap Basımevi.
• Öksüz, Z. (2008). Hülasatü’ş-Şürûh Adlı Mesnevî Şerhinin 1-107 Varaklarının Günümüz Harflerine Aktarılması ve İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Örs, Derya ve Kırlangıç, Hicabi (2015), Mesnevî-i Ma’nevî, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• Özdemir, M. (2016). Dervîş Muhammed Şifâyî Mesnevî Şerhi. İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• Rifâî, K. (2010). Şerhli Mesnevî-i Şerif. İstanbul: Kubbealtı Neşriyâtı.
• Salmani, M. (2020). Sarı Abdullah Efendi’nin Cevâhir-i ‎Bevâhir-i Mesnevî’si, I. Cilt (İnceleme-‎Metin). Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Tâhiru’l-Mevlevî (1971). Mevlânâ Celâlüddîn-i Rûmî Mesnevî. Konya: Selâm Yayınları.
• Tanyıldız, A. (2010). İsmâîl Rusûhî-yi Ankaravî - Şerh-i Mesnevî (Mecmû’atu’l-Letâyif ve Matmûratu’l-Ma’ârif) (I. Cilt) (inceleme-metin-sözlük). Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Top, H. H. (2011). Mesnevî-i Mânevî Şerhi, C.1. Konya: Rûmî Yayınları.
• Töre, E. (2021). Sabûhî Ahmed Dede’nin İhtiyârât-ı Sabûhî Adlı Mesnevî Şerhi (I-III. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Doktora Tezi. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yavuz, K. (2007). Mu’înî’nin Mesnevî-i Murâdiyye’si Mesnevî Tercüme ve Şerhi-Metin, C.2. Konya: S.Ü. Mevlâna Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları.
• Yıldız Er, E. (2018). Hacı Pîrî - İntihâb-ı Şerh-i Mesnevî (1-50 varak) (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Zain, M. & Harris J (2025). Qalbi Fil Madinah - (Official Lyric Video) [Video]. YouTube. https://youtu.be/2VLqZtded_0?si=2_GkIkfUoAJhAnxZ
• Elektronik Kaynaklar https://kuran.diyanet.gov.tr/mushaf