MESNEVÎ’NİN GÖNÜL BAHÇESİNİN İKİ SIRRI: GÜL VE BÜLBÜL

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: "Dinle Neylerden II" Mesnevî'nin 19-35. Beyit Şerhleri Özel Sayısı, 322 - 331, 28.12.2025

Hacer Özkul

Öz

Klasik Türk şiirinde gül ve bülbül, aşkın sembolik anlatımında en çok başvurulan iki temel motiftir. Gül çoğunlukla ulaşılması zor olan maşûku temsil ederken, bülbül ise onun aşkıyla yanıp şakıyan âşığı temsil eder. Bu iki sembol yalnızca beşerî aşk ekseninde değil; aynı zamanda tasavvufî bağlamda ilâhî aşkı da yansıtır. Özellikle sûfî şairlerin şiirlerinde gül ve bülbül, fânî ile bâkî, mecaz ile hakikat, ayrılık ile vuslat, zahir ile batın gibi kavramlarla birlikte yer alır. Mevlânâ’nın Mesnevî’sinin yirmi dokuzuncu beyti de bu sembolik anlatımın bir örneğini teşkil eder. Beyit, çok katmanlı anlam dünyasıyla hem dünyevî yaşamın geçiciliğini hem de aşkın tasavvufî boyutunu gül ve bülbül motifi üzerinden sembolik bir dille muhatabına sunar. Bu bağlamda, Mesnevî’nin yirmi dokuzuncu beyti, gül ve bülbül motifi ekseninde ele alınarak şerh edilmeye çalışılmıştır. Şerh edilirken bazı klasik şârihlerin şerhlerinden istifade edilmiş ve çalışmada söz konusu şârihlerin şerhlerine yer verilerek beytin çok katmanlı anlam yapısı değerlendirilmiştir. Böylelikle Mevlânâ’nın gül ve bülbül sembolleri aracılığıyla, söz konusu beyitte tasavvufî düşünceyi şiirsel bir zeminde nasıl inşa ettiği ve bu sembolik anlatımın klasik edebiyat estetiğiyle nasıl örtüştüğü ortaya konmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ , Mesnevî , gül , bülbül , şerh

TWO SECRETS OF THE GARDEN OF THE HEART IN THE MASNAVI: THE ROSE AND THE NİGHTİNGALE

Öz

In Classical Turkish poetry, the rose and the nightingale are two basic motifs most frequently used in the symbolic expression of love. The rose mostly represents the difficult to reach mashuk, while the nightingale represents the lover who is burning and singing with his love. These two symbols reflect divine love not only on the axis of human love, but also in a sufi context. Rose and nightingale are especially found in the poems of Sufi poets together with concepts such as the mortal and the eternal, the metaphor and the truth, separation and reunion, the apparent and the hidden. The twenty-ninth couplet of Mevlana's Masnavi is also an example of this symbolic narrative. The couplet presents both the transience of earthly life and the sufi dimension of love to the reader with a symbolic language through the rose and nightingale motif with its multi-layered world of meaning.In this context, the twenty-ninth couplet of the Masnavi has been tried to be explained by considering the rose and nightingale motif. When commenting, the commentaries of some classical commentators were used and the multi-layered meaning structure of the couplet was evaluated by including the the commentaries of these commentators in the study. In this way, it has been tried to be revealed how Mevlana built his Sufi thought on a poetic ground through the symbols of the rose and the nightingale in the couplet that is the subject of the study, and how this symbolic narrative coincides with the aesthetics of classical literature.

Anahtar Kelimeler

Mevlana , Masnavi , rose , nightingale , commentary

Kaynakça

• Abidin Paşa. (2007). Mesnevî Şerhi (Cilt 1). (Sadeleştiren: Mehmet Sait Karaçorlu). İstanbul:İz Yayınclık.
• Alvan, T. (2016). Saz ve Söz Meclisi bkz. Alvan, Türkan/Alvan, M. Hakan: Saz ve Söz Meclisi: Şiir ve Musıki Medeniyetimiz. İstanbul: Şule Yayınları.
• Avşar, Z. (2017). Mesnevi I. Cilt. Kayseri: İncir Yayıncılık.
• Çelebi, S. (2017). Vesîletü’n‑Necât (Kurtuluş Vesilesi). Bilge Kültür Sanat.
• Dağlar, A. (2009). Şem'î Şem'ullâh Şerh-i Mesnevî (I. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin Sözlük) Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• Demirel, Ş. (2012). Sembol, Sembolik Dil ve Bu Bağlamda Mesnevî’nin İlk 18 Beytindeki Sembolik Unsurlar, Turkish Studies- International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/3, Summer 2012, p. 915-947.
• Koçoğlu, T. (2009). Şem’î Şem’ullâh Şerh-i Mesnevî (II. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin- Sözlük), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri.
• Konuk, A. A. (2011). Mesnevî-yi Şerîf Şerhi (Cilt 1). (S. E.-M. Tahralı, Dü.) İstanbul: Kitabevi.
• Kuntman, O. (1972). Mevlânâ Mesnevî (Cilt Birinci Kitap). İstanbul: Yörük Matbaası.
• Öksüz, Z. (2008). Hülasatü’ş-Şürûh Adlı Mesnevî Şerhinin 1-107 Varaklarının Günümüz Harflerine Aktarılması ve İncelenmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Özdemir, M. (2016). Dervîş Muhammed Şifâyî Mesnevi Şerhi Eş-şerhu’l-Kitâbi’l-Mesneviyyi’l- Ma’neviyyi’l-Muhtasar. İstanbul: Ofis Yayın Matbaacılık.
• Tahirü'l-Mevlevî. (1975). Mesnevî Şerhi (Cilt 1). İstanbul: Şamil Yayınları.
• Tanyıldız, A. (2010). İsmâîl Rusûhî-yi Ankaravî Şerh-i Mesnevî (Mecmû'atu'l-Letâyif ve Matmûratu'l-Ma'ârif) (1. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Top, H. H. (2011). Mesnevî-i Ma'nevî Şerhi (Cilt 1). Konya: Rûmî Yayınları.
• Rifâî, K. (2015). Şerhli Mesnevî-i Şerif. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı.
• Schimmel, A. (1958). Rose und Nachtigall, Vol.5(1), S. 85-109.