HAKİKATİN YANSIMASI: ÂYİNE-İ CÂN (MESNEVÎ’NİN 34. BEYTİNİN ŞERHİ)

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: "Dinle Neylerden II" Mesnevî'nin 19-35. Beyit Şerhleri Özel Sayısı, 388 - 396, 28.12.2025

Gülşah Gaye Fidan

Öz

Mesnevî-yi Ma’nevî, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin tasavvuf düşüncesinin en önemli metinlerinden biri olup insanın içsel yolculuğunu, aşkı ve hakikati hikâyelerle anlatan altı ciltten oluşan bir eserdir. Yazıldığı dönemden günümüze kadar geniş kitlelerce okunmuş, üzerine çok sayıda şerh ve yorum yapılmıştır. Hem doğuda hem batıda derin bir etki bırakmış olan Mesnevî, tasavvufî geleneğin en değerli eserlerinden biri olarak kabul edilmiştir. Bu çalışmada 34. beyit ele alınmış olup öncelikle beyitte geçen kelimelerin izahı üzerinde durulmuştur. Beytin şerhine geçmeden önce günümüze kadar yapılan şerhlerde şârihlerin beyit hakkındaki görüşlerine yer verilmiştir. Daha sonra ise bu şerhlerden yola çıkılarak beytin anlam dünyası hakkında bir değerlendirme yapılmıştır. Genel olarak beyitteki ayna imgesi, tasavvufî geleneğe uygun olarak insan kalbinin ilahî tecellileri yansıtan bir mekân olduğu çerçevesinde değerlendirilmiştir. Aynadaki pas kavramı mâsivâ, yani nefsânî arzular ve dünyevî meyiller bağlamında ele alınmış; gönül aynasının parlaması ve ilahî hakikati yansıtabilmesi için zikr ve aşkın önemi vurgulanmıştır. Beyit, hem bireysel arınma sürecine dair bir rehber niteliği taşımakta hem de Mesnevî’nin temel öğretisi olan, insanın kendi kalbinde Hakk’ı görebilmesi idealini yansıtmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ , Mesnevî , Şerh , Ayna , Pas , Tecelli

THE REFLECTİON OF TRUTH: ÂYİNE-İ CÂN (COMMENTARY ON THE 34TH COUPLET OF THE MASNAVİ)

Öz

The Masnavi, one of the most significant texts of Celâleddîn-i Rumi’s Sufi thought, is a six-volume work that narrates the human inner journey, love, and the pursuit of truth through stories. Since its composition, it has been widely read, and numerous commentaries and interpretations have been produced. The Masnavi, which has left a profound impact both in the East and the West, is regarded as one of the most valuable works of the Sufi tradition. In this study, the 34th couplet is examined, with particular attention given to the explanation of the words used in the verse. Before delving into the commentary, the views of previous commentators on this couplet are presented. Subsequently, based on these commentaries, an analysis of the verse’s semantic world is offered. Generally, the mirror imagery in the couplet is interpreted in line with the Sufi tradition as representing the human heart as a locus reflecting divine manifestations. The concept of rust on the mirror is considered in terms of māsiwā, carnal desires and worldly inclinations; the study emphasizes the necessity of remembrance (dhikr) and love for the heart to shine and reflect divine truth. The couplet serves both as a guide for the process of individual purification and as a reflection of the Masnavi’s central teaching, which is the ideal of perceiving the Divine within one’s own heart.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ , Masnavi , Commentary , Mirror , Rust , Manifestation

Kaynakça

• Âbidin Paşa (2007). Mesnevî Şerhi (I. Cilt). (Sadeleştiren: M. S. Karaçorlu). İstanbul: İz Yayınclık.
• Ak, S. (2012). İsmail Hakkı Bursevî Mesnevî’nin Ruhu. İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• Avşar, Z. (2019). Aşk Meclisi, Mesnevî Şerhi-I. İstanbul: TEDEV Yayınları.
• Ayverdi, İ. (2005), Misalli Büyük Türkçe Sözlük Kubbealtı Lugatı, (Red. Ahmet Topaloğlu), İstanbul: Kubbealtı Neşriyat.
• Burckhard, T. (1997). Aklın Aynası (Geleneksel Bilim ve Kutsal Üzerine Denemeler),Çev. Volkan Ersoy, İstanbul: İnsan Yay.
• Bursevî, İ. H. (2012). Mesnevî'nin Ruhu. (Hazırlayan:Suat Ak). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• Dağlar, A. (2009). Şem’î Şem’ullâh Şerh-i Mesnevî (I. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi.
• Demirli, E. (2017). Fusûsu’l Hikem İbnü’l-Arabî. İstanbul: Alfa Basım Yayım.
• Devellioğlu, F. (2016). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi.
• Er, Y.E. (2018). Hacı Pîrî-İntihâb-ı Şerh-i Mesnevî (1-50 Varak) (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi.
• Gölpınarlı, A. (1990). Mesnevî Tercemesi ve Şerhi (I.-II. Cilt). İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
• Kenan Rifâî (2015). Şerhli Mesnevî-yi Şerîf. İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
• Koçoğlu, T. (2014). Nakşî Şeyhi Ebussuûd El-Kayserî, Şerh-i Mesnevî. Ankara: Bizim Büro Basımevi.
• Konuk, A. A. (2011). Mesnevî-yi Şerîf Şerhi (Cilt 1). (Hazırlayan: S. Eraydın-M. Tahralı) İstanbul: Kitabevi.
• Kuntman, Orhan-O Mevlevi (1972). Mevlânâ Mesnevî (I. Cilt). Konya: Yörük Matbaası.
• Öksüz, Z. (2008). Hülâsâtü’ş-Şürûh Adlı Mesnevi Şerhinin 1-107 Varaklarının Günümüz Harflerine Aktarılması ve İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Fatih Üniversitesi.
• Özdemir, M. (2016). Dervîş Muhammed Şifâyî, Mesnevî Şerhi. İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• Salmani, M. (2020). Sarı Abdullah Efendi’nin Cevâhir-i Bevâhir-i Ma’nevî’si (I. Cilt), (İnceleme-Metin). Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
• Sinemoğlu, N. (1991). Ayna. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (4. Cilt). İstanbul: TDV Yayınları. 259-260.
• Şentürk, A. (2016). Osmanlı Şiiri Kılavuzu-I. İstanbul: OSEDAM.
• Tâhirü’l-Mevlevî (1975). Mesnevî Şerhi (I. Cilt). İstanbul: Şâmil Yayınları.
• Tanyıldız, A. (2010). İsmâil Rusûhû-yi Ankaravî Şerh-i Mesnevî (Mecmu’atu’l-Letâyif Ve Matmûratu’l Ma’ârif) (I. Cilt), (İnceleme-Metin-Sözlük). Doktora Tezi. Kayseri: Erciyes Üniversitesi.
• Top, H. (2011). Mesnevî-i Ma'nevî Şerhi (I. Cilt). Konya: Rûmî Yayınları.
• Töre, E. (2021). Sabûhî Ahmed Dede’nin İhtiyârât-ı Sabûhî Adlı Mesnevî Şerhi(1.-3. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Doktora Tezi. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
• Uludağ, S. (1991). Ayna. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (4. Cilt). İstanbul: TDV Yayınları. 260-262.
• Yıldız Er, E. (2018). Hacı Pîrî-İntihâb-ı Şerh-i Mesnevî (1-50 Varak) (inceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi.