MANEVÎ YÜKSELİŞİN KAYNAĞI OLARAK AŞK VE MESNEVÎ’NİN 31. BEYTİNİN ŞERHİ

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: "Dinle Neylerden II" Mesnevî'nin 19-35. Beyit Şerhleri Özel Sayısı, 342 - 353, 28.12.2025

Abdulmuttalip İpek

Öz

Tasavvufî düşünce, insanın varoluş serüvenini bir yolculuk olarak tasvir eder. Bu yolculuk, Hak’tan gelip yine Hakk’a dönme arzusunun yani “aslına rücû”nun hikâyesidir. Ezelden ebede olan bu yöneliş, meyil ise kaynağı itibariyle pek çok mutasavvıf tarafından “aşk” olarak telakki edilmiştir. Zira gerek Mevlânâ gerek diğer pek çok mutasavvıf, aşkı mahiyeti gereği “ezelî” ve “tanrısal” olarak nitelendirir. Bu açıdan tasavvuf geleneğinde aşk, sadece beşerî (dünyevî) bir duygu değil; ilahî hakikatin bir yansıması, insanın Allah’a yaklaşma ve O’nda fânî olma yolundaki en temel unsurdur. Mutasavvıflar aşkı, insanı hakikate götüren, onu arındıran, dönüştüren ve manevî açıdan kanatlandıran bir güç olarak kabul ederler. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî (ö. 1273) de Mesnevî’sinde bu yolculuğun en güçlü itici unsurunu “aşk” olarak tayin etmiştir. Ona göre aşk, âşığın/sâlikin manevî seyrini mümkün kılan, ruhu kesret âleminden vahdet ufkuna taşıyan bir kanattır.
Nitekim bu makalenin konusunu teşkil eden ve Mesnevî’nin otuz birinci beyti olan Ger nebāşed ʿaşḳ-rā pervā-yı ū /Ū çü murġī mānd bī-per vāy-ı ū şeklindeki beyit de insanın manevî yolculuğunun en güçlü itici unsuru olan aşkın ifadesidir. Metin merkezli şerh ve klasik şârihler ile modern yorumların karşılaştırmalı olarak okunmasının benimsendiği bu makalede, öncelikle zikrolunan beyit günümüz Türkçesine aktarılmış, beyit hakkında şârihlerin değerlendirmelerine yer verilmiş daha sonra ise aynı beyit şerh edilmeye çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ , Mesnevî-i Ma’nevî , Şerh , 31. beyit , Kuş , Kanat.

LOVE AS THE SOURCE OF SPIRITUAL ASCENT AND A COMMENTARY ON THE MASNAVI, COUPLET 31

Öz

Sufi thought portrays the existential journey of humans as a voyage. This journey is the story of the desire to return to the Truth after coming from it, namely the story of “returning to one’s origin.” This inclination from eternity to eternity has been considered by many Sufis as “love” in terms of its source. Indeed, both Rumi and many other Sufis characterize love as “eternal” and “divine” by its nature. In this respect, in the Sufi tradition, love is not merely a human (worldly) emotion; it is a reflection of divine truth, the most fundamental element in human’s path toward approaching God and becoming annihilated in Him. Sufis accept love as a force that leads humans to truth, purifies them, transforms them, and spiritually gives them wings. Mevlana Jalaluddin Rumi (d. 1273) also identified the strongest driving element of this journey as “love” in his Masnavi. According to him, love is a wing that enables the spiritual journey of the lover/seeker and carries the soul from the realm of multiplicity to the horizon of unity.

Indeed, the couplet that constitutes the subject of this article, which is the thirty-first couplet of the Masnavi, “Ger nebāşed ʿaşḳ-rā pervā-yı ū / Ū çü murġī mānd bī-per vāy-ı ū,” is an expression of love as the strongest driving force of the human’s spiritual journey. In this article, which adopts a comparative reading of text-centered commentary, classical commentators, and modern interpretations, the aforementioned couplet is first translated into contemporary Turkish, followed by the evaluations of the commentators about this couplet, and then an attempt is made to comment on the same couplet.

Anahtar Kelimeler

Mevlâna , Mesnevi-i Manevi , Commentary , 31st couplet , Bird , Wing.

Kaynakça

• Abidin Paşa (2007). Mesnevî Şerhi (Cilt 1). (M. S. Karaçorlu, Sad.). İstanbul: İz Yayıncılık.
• Algül, A. (2007). Sabûhî Ahmed Dede Hayatı, Eserleri ve İhtiyârât-ı Sabûhî Adlı Eseri (1-100. Varak). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslâm Bilimleri Anabilim Dalı, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• Altıntaş, H. (2002). İbn Sina Metafiziği. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları.
• Altuntaş H.-Şahin M. (2011). Kur’an-ı Kerim Meâli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
• Bursevî, İ. H. (2012). Mesnevî’nin Ruhu. (S. Ak, Yay. haz.) İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• Chittick, W. C. (2006). Tasavvuf -Kısa Bir Giriş-. (T. Koç, Çev.). İstanbul: İz Yayıncılık.
• Chittick, W. C. (2018). İlâhî Aşk. (Ö. Saruhanlıoğlu-K. Filiz, Çev.). İstanbul: Nefes Yayınları.
• Çelebi, A. H. (2015). Eşrefoğlu Dîvânı. Ankara: Hece Yayınları.
• Dağlar, A. (2009). Şem’î Şem’ullâh Şerh-i Mesnevî (I. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• Dâvûd el-Kayserî (2011). Aşk Şarabı ve Hayat (Kasîde-i Hamriyye Şerhi). (T. Koç-M. Çetinkaya, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
• Ece, S. (2017). Hüsnüne Aşk Olsun. Erzurum: Eser Yayınları.
• Farâbî (2017). İdeal Devlet. (A. Arslan, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Feridüddin Attâr (1998). Mantıku’t-Tayr (Kuş Dili). (Y. Keçeci, Çev.). İstanbul: Kırkambar Yayınları.
• Gençosman, M. N. (1974). Mevlânâ’nın Rubaileri. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
• Hüseyin Remzî (2018). Lügat-i Remzî (Cilt 1). (A. Birinci, Yay. haz.). İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
• İbn Sînâ (2017). Risâle fi Mâhiyeti’l-Işk (Aşkın Mahiyeti Hakkında). (A. Ateş, İnc. ve Çev.). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• Kalkışım, M. (1994). Şeyh Gâlib Dîvânı. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Kara, M. (1992). Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Ken’an Rifâî (2015). Şerhli Mesnevî-i Şerîf. İstanbul: Kubbealtı Neşriyâtı.
• Kılıç, M. E. (2017). Tasavvufa Giriş (Disiplinlerarası Bir Bakış). İstanbul: Sufi Kitap.
• Konuk, A. A. (2011). Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî-i Şerîf Şerhi 1. (S. Eraydın-M. Tahralı, Yay. haz.). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Küçük, O. N. (2006). Fîhi Mâ Fîh Ekseninde Mevlânâ’nın Tasavvufî Görüşleri. Konya: Rûmî Yayınları.
• Mevlânâ (2008a). Mesnevî. (A. Karaismailoğlu, Çev.). Ankara: Akçağ Yayınları.
• Mevlânâ (2008b). Rubâîler. (Ş. Can, Çev.). İstanbul: Kurtuba Kitap.
• Mevlânâ (2015). Rubailer. (H. Â. Yücel, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Mevlânâ Celâleddin Rûmî (2015). Fîhi Mâ Fîh. (A. A. Konuk, Çev.), (S. Eraydın, Yay. haz.). İstanbul: İz Yayıncılık.
• Musluoğlu, F. (2022). Hayretî Dîvânı (Tenkitli Metin-Dil İçi Çeviri). Çanakkale: Paradigma.
• Nasr, S. H. (1985). İslâm Kozmoloji Öğretilerine Giriş. (N. Şişman, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
• Öksüz, Z. (2008). Hülasatü’ş-Şürûh Adlı Mesnevî Şerhinin 1-107 Varaklarının Günümüz Harflerine Aktarılması ve İncelenmesi. İstanbul: Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
• Pala, İ. (1999). Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Parlatır, İ. (2006). Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınevi.
• Ruzbihân-ı Baklî (2024). Abherü’l-Âşıkîn (Âşıkların Hâlleri). (E. Taşdemir, Çev.). İstanbul: Sufi Kitap.
• Tahirü’l-Mevlevî (t.y.). Şerh-i Mesnevî (Cilt 1). İstanbul: Şamil Yayınevi.
• Tanyıldız, A. (2010). İsmâîl Rusûhî-yi Ankaravî-Şerh-i Mesnevî (Mecmû’atu’l-Letâyif ve Matmûratu’l-Ma’ârif) (I. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• Tatcı, M. (2005). Yûnus Emre Dîvânı (Tenkitli Metin). İstanbul: MEB Yayınları.
• Uludağ, S. (1991). “Aşk”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (4. Cilt s. 11-17) içinde. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Yasa, M. (2010). Rubaileri Işığında Mevlana’da Aşk ve İşlevi. Ankara: Elis Yayınları.
• Zebîhullâh-i Safâ (2005). İran Edebiyatı Tarihi, II. Cilt. (H. Almaz, Çev.). Ankara: Nüsha Yayınları.