MEVLANA’NIN MESNEVÎ’SİNİN 26. BEYTİ: HZ. MUSA VE TÛR’UN TECELLİ İLE İMTİHANI

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: "Dinle Neylerden II" Mesnevî'nin 19-35. Beyit Şerhleri Özel Sayısı, 283 - 293, 28.12.2025

Mehmet Gürbüz

Öz

Bu makale, Mevlânâ’nın Mesnevî’nin 19-34. beyitlerinin şerhlerini farklı araştırmacıların yorumlarıyla bir araya getirmeyi amaçlayan bir çalışmanın parçasıdır. Daha önce aynı eserin ilk on sekiz beyti için hazırlanan külliyatın da devamı niteliğindedir. İlk on sekiz beyitte asli vatanından koparılıp dünya gurbethanesine gönderilmiş olan insan anlatılırken 19-34. arası beyitlerde kişinin dünya nimetlerinden uzaklaşıp kalbini mâsivâdan arındırarak gerçek aşka erişip benliğini yok etmesi ve böylelikle öz vatanına kavuşabilmesi konuları işlenmiştir. Bu makalenin odak noktası eserin 26. beyti olmakla birlikte, zaman zaman konu bütünlüğü bulunan 25. beyte ve Mesnevî’deki diğer beyitlere de değinilecektir. Hz. Musa’nın Tûr dağında Allah’ı görmek istemesi ile ilgili kıssasına yapılan telmih üzerine inşa edilmiş olan 26. beyitte, genel olarak aşkın mahiyeti ve kudreti işlenmekle birlikte, özelde aşkın dönüştürücü gücüne odaklanılmıştır. Beytin günümüz okuyucusu tarafından daha iyi anlaşılabilmesi amacıyla hazırlanan bu çalışmada söz konusu beyit, literatür değerlendirmesi mahiyetinde mevcut Mesnevî şerhlerinden de yararlanılmak suretiyle, ağırlıklı olarak tecelli, tecellinin Hz. Mûsa’ya ve Tûr dağına etkisi ekseninde yorumlanmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Mevlana , Mesnevî , 26. beyit , Şerh

THE 26TH COUPLET OF MEVLÂNÂ’S MESNEVÎ: THE TRIAL OF MOSES AND MOUNT TÛR THROUGH DIVINE MANIFESTATION

Öz

This article is part of a study that aims to bring together the commentaries of various scholars on verses 19-34 of Mevlânâ’s Mesnevî. It also serves as a continuation of the previous compilation prepared for the first eighteen verses of the same work. While the initial eighteen verses depict a person torn from their original homeland and cast into worldly exile, verses 19–34 explore themes such as renouncing worldly pleasures, purifying the heart from material attachments, attaining true love, annihilating the ego, and ultimately returning to the primordial homeland. Although the primary focus of this article is verse 26, it occasionally refers to verse 25 -due to its thematic continuity- as well as other relevant passages in the Mesnevî. Built upon an allusion to the Quranic story of Moses desiring to see God on Mount Tur, verse 26 broadly addresses the nature and potency of love, while specifically emphasizing its transformative power. In order to enhance contemporary readers’ understanding of the verse, this study seeks to interpret it primarily through the concept of divine manifestation, focusing on its impact on Prophet Moses and Mount Tur, by drawing upon existing commentaries on the Mesnevî.

Anahtar Kelimeler

Mevlana , Mesnevî , 26th couplet , Commentary

Kaynakça

• Abidin Paşa (2007). Mesnevî Şerhi (Cilt 1). (Sadeleştiren: Mehmet Sait Karaçorlu). İstanbul: İz Yayınclık.
• Ak, Suat (2012). İsmail Hakkı Bursevî – Mesnevî’nin Ruhu. İstanbul: Büyüyenay Yay.
• Avşar, Z. (Çev.) (2017). Mesnevî Mevlânâ Celaleddin Rûmî (Cilt 1). Kayseri: İncir Yayıncılık.
• Avşar, Z. (2019). Aşk Meclisi, Mesnevî Şerhi-1. İstanbul: TEDEV Yayınları.
• Dağlar, A. (2009). Şem’î Şem’ullâh Şerh-i Mesnevî (I. Cilt) (İnceleme-Tenkitli MetinSözlük). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi).
• Gölpınarlı, Abdülbâki (1990). Mesnevî Tercemesi ve Şerhi, I.-II. Cilt. İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
• Gül, Ahmet (2020). “Dağın Öteki Yüzü: Sûfî Tefsirde Dağ Metaforu”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/25, 512-532. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.774766
• Harman, Ömer Faruk (2020). “Mûsâ”. İslâm Ansiklopedisi. 31. C. İstanbul: TDV Yay. 207-213. https://islamansiklopedisi.org.tr/Mûsâ--peygamber
• Işık, Emin (1991). “A’râf Sûresi”. İslâm Ansiklopedisi. 3. C. İstanbul: TDV Yay. 259-261. https://islamansiklopedisi.org.tr/araf-suresi
• Kenan Rifâî (2015). Şerhli Mesnevî-i Şerif. İstanbul: Kubbealtı.
• Koçoğlu, T. (2014). Nakşî Şeyhi Ebussuûd El-Kayserî, Şerh-i Mesnevî. Kayseri: Laçin Yay.
• Koner, M. M. (1961). Mesnevi’nin Özü. Konya: Yeni Kitap Basımevi.
• Konuk, A. A. (Tercüme ve Şerh) (2006). Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, Mesnevî-i Şerîf Şerhi 1. İstanbul: Kitabevi Yay.
• Mevlevî, O. (1972). Mevlânâ - Mesnevî, Birinci Kitap. İstanbul: Yörük Matbaası.
• Öksüz, Z. (2008). Hülasatü’ş-Şürûh Adlı Mesnevî Şerhinin 1-107 Varaklarının Günümüz Harflerine Aktarılması ve İncelenmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Özçakmak, Fatma (2022). Vehbî-i Yemânî - Kitâb-ı Rûhânî Fî Şerh-i Mesnevî-i Muhtasar-ı Nûrânî. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
• Özdemir, M. (2016a). Derviş Muhammed Şifâyî, Mesnevî Şerhi, Eş-şerhu’l-Kitâbi’l-Mesneviyyi’l-Ma’neviyyi’l-Muhtasar. İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• Özdemir, M. (2016b). Mesnevî’nin Türkçe Şerhleri. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 11(20), 461-502.
• Salmani, Milad (2020). Sarı Abdullah Efendi’nin Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî’si (I. Cilt) (İnceleme- Metin). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Tahir-ül Mevlevî (1971). Şerh-i Mesnevî. Konya: Selam Yay.
• Tanyıldız, A. (2010). İsmâîl Rusûhî-yi Ankaravî Şerh-i Mesnevî (Mecmû’atu’l-Letâyif ve Matmûratu’l-Ma’ârif) (1. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Top, H. (2011). Mesnevî-i Mânevî Şerhi (I. Cilt). Konya: Rûmî Yay.
• Töre, Emre (2021). Sabûhî Ahmed Dede’nin İhtiyârât-ı Sabûhî Adlı Mesnevî Şerhi (1.-3. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Yavuz, Kemal (2007). Mu’înî’nin Mesnevî-i Murâdiyye’si Mesnevi Tercüme ve Şerhi (I. Cilt, Gramer-Sözlük). Selçuk Üniversitesi Mevlânâ Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları.
• Yıldız Er, Emine (2018). Hacı Pîrî – İntihâb-ı Şerh-i Mesnevî (1-50 Varak) (İnceleme-Metin). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.