Demsâzın Dudağından Uzakta: Mesnevî’nin 27. Beytinde Âşığın Sükûtu ve Sırrın Mahremiyeti

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: "Dinle Neylerden II" Mesnevî'nin 19-35. Beyit Şerhleri Özel Sayısı, 294 - 309, 28.12.2025

İncinur Atik Gürbüz

Öz

Mevlânâ’yı ve onun temel eseri olan Mesnevî’yi layıkıyla kavrayabilmek, öncelikle bu metinlerde yer alan terimlerin taşıdığı tasavvufi ruhu ve anlam katmanlarını çözümlemekle mümkündür. Mesnevî’yi anlamaya çalışırken, eserin özüne ve ruhuna vakıf olabilmek için kullanılan kelimeleri, tasavvuf geleneği ve Mevlânâ’nın düşünce sistemi içerisindeki anlamlarıyla ele almak gerekmektedir. Mevlânâ’nın sözleri, yalnızca dilsel bir ifade değil; aynı zamanda derin bir manevi tecrübenin ve kültürel mirasın yansımasıdır. Mesnevî terminolojisi, sembollerle örülü çok katmanlı bir yapıya sahiptir; bu yapının doğru anlaşılması ise ilgili kavramların dinî, kültürel ve toplumsal arka planının bilinmesini de gerektirir. Bu bakımdan Mesnevî, yazıldığı dönemden itibaren her çağda zamanın ihtiyaçlarına göre pek çok kez yeniden yorumlanmıştır. Mevlânâ’nın Mesnevî’sinin 27. beytine odaklanan bu makale de, eserin 19-34. beyitlerinin farklı araştırmacılar tarafından yapılmış şerhlerini bir araya getiren çalışmanın bir parçasıdır. Bağlam içerisinde Mevlânâ’nın ilahi aşka dair söyleyeceklerini, uygun muhatap bulamadığı için söylemeyip sükût ettiği anlaşılmaktadır. Beyitte de bu suskunluğuna açıklık getirmekte ve anlatmasının şartını ortaya koymaktadır ve “Nasıl ki ney, neyzenin dudağıyla buluştuğu zaman ses veriyorsa eğer ben de kendi dostuma yakın olursam söyleyeceklerimi söylerim.” demektedir. Beyitte bu söylemler üzerinden Allah’ın veli kullarına emaneti olan aşkın sırlarının ehline verilmesi gerektiği düşüncesi işlenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ , Mesnevî , 26. beyit , Şerh

Distant From The Spiritual Confidant’s Lips: The Silence of the Lover and the Sanctity of the Secret in Mesnevî’s 27th Couplet

Öz

To truly comprehend Mevlânâ and his seminal work, the Masnavî, one must first unravel the sufi spirit and layered meanings embedded in its terminology. Any attempt to interpret the Masnavî must consider the semantic weight of its vocabulary within the framework of Mevlânâ’s spiritual worldview and the broader sufi tradition. His words are not merely linguistic expressions; they reflect a profound mystical experience and a rich cultural heritage. The terminology of the Masnavî is woven with symbols and layered structures, whose proper understanding requires familiarity with the religious, cultural, and social contexts in which these concepts are rooted. Accordingly, the Masnavî has been reinterpreted across eras to meet the evolving needs of its readers. This article focuses on the 27th couplet of Mevlânâ’s Masnavî, as part of a broader study that compiles various scholarly commentaries on couplets 19 through 34. Within this context, it becomes evident that Mevlânâ refrains from expressing certain truths about divine love due to the absence of a suitable interlocutor. In the 27th couplet, he articulates the condition for breaking his silence: just as the reed (ney) only produces sound when it meets the lips of the reed-player (neyzen), so too will he speak when he is near his spiritual companion. Through this metaphor, the couplet conveys the notion that the secrets of love -entrusted to God’s intimate servants- must be disclosed only to those who are worthy.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ , Masnavî , 27th couplet , Commentary

Kaynakça

• Abidin Paşa (2007). Mesnevî Şerhi (Cilt 1). (Sadeleştiren: Mehmet Sait Karaçorlu). İstanbul: İz Yayınclık.
• Ak, S. (2012). İsmail Hakkı Bursevî, Mesnevî’nin Ruhu (Rûhul-Mesnevî). İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• Avşar. Ziya. (2007). Rûhu’l- Mesnevî’de Mesnevî’nin İlk 18 Beytinin Şerh Yöntemi. Journal of Turkish Studies 2(3), 59-72. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.114
• Avşar, Z. (2019). Aşk Meclisi, Mesnevî Şerhi-1. İstanbul: TEDEV Yayınları.
• Çavuşoğlu, A. (2007). Mevlâna’nın Anlatımı. İSTEM (10), 127-142.
• Ceylan, C. (2011). Türk Edebiyatında Şerh Edilen Metinler Arasında Mesnevi-î Şerif’in Yeri. Doğu Araştırmaları (7), 167-190.
• Dağlar, A. (2009). Şem’î Şem’ullâh Şerh-i Mesnevî (I. Cilt) (İnceleme-Tenkitli MetinSözlük). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Gölpınarlı, A. (1990). Mesnevî Tercümesi ve Şerhi (Cilt I-II). İstanbul: İnkılâp Yayınları.
• Kenan Rifâî (2015). Şerhli Mesnevî-i Şerif. İstanbul: Kubbealtı.
• Koçoğlu, T. (2014). Nakşî Şeyhi Ebussuûd El-Kayserî, Şerh-i Mesnevî. Kayseri: Laçin Yay.
• Konuk, A. A. (2011). Mesnevî-i Şerîf Şerhi (Cilt 1). (Yay. Haz: Selçuk Eraydın ve Mustafa Tahralı). İstanbul: Kitabevi.
• Kuntman, O. D. (1972). Mevlânâ Mesnevî (Cilt Birinci Kitap). İstanbul: Yörük Matbaası.
• Öksüz, Z. (2008). Hülasatü’ş-Şürûh Adlı Mesnevî Şerhinin 1-107 Varaklarının Günümüz Harflerine Aktarılması ve İncelenmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Fatih Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Örs, D. ve Kırlangıç, H. (2015). Mesnevî-i Ma’nevî, Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî. https://ekitap.yek.gov.tr/Uploads/ProductsFiles/_55.%20Mesnevi%20%C5%9Eerif.pdf (Erişim Tarihi: 30.10.2025).
• Özçakmak, F. (2022). Vehbî-i Yemânî Kitâb-ı Rûhânî Fî Şerh-i Mesnevî-i Muhtasar-ı Nûrânî (İnceleme-Metin). (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
• Özdemir, M. (2016a). Mesnevî’nin Türkçe Şerhleri. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 11(20), 461-502.
• Özdemir, M. (2016b). Derviş Muhammed Şifâyî, Mesnevî Şerhi, Eş-şerhu’l Kitâbi’l-Mesneviyyi’l-Ma’neviyyi’l-Muhtasar. İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• Sakaoğlu, S. (2011) Mesnevi’deki Hikâyelerin Kaynakları ve Tesirleri. H. Sarı (Ed.). Nevniyaz Hazreti Mevlânâ Celaleddin-i Rumi içinde. Konya: Nüve Kültür Merkezi Yayınları, 171-178.
• Salmani, M. (2020). Sarı Abdullah Efendi’nin Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî’si, I. Cilt (İnceleme Metin) (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Şıhıyeva, S. (2007). “Hamuş” Mevlânâ’nın Mahlası Mıdır?. Uluslararası Mevlâna ve Mevlevîlik Sempozyumu Bildiriler, 26-28 Ekim 2007, Şanlıurfa, cilt: I, 57-70.
• Sonduk, E. (2024). A’râf Suresi 204. Âyeti Bağlamında Sükût. Tafsir 4/1, 20-31.
• Tâhirü’l-Mevlevî (1971). Mesnevî Şerhi. İstanbul: Şâmil Yayınları.
• Tanyıldız, A. (2007) Şem’î, Ankaravî ve Bursevî Şerhleri ve Mesnevî’nin İlk 18 Beytini Yorumlama Yöntemleri. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 7/3, 123-146. https://doi.org/10.5281/zenodo.3343913
• Tanyıldız, A. (2010). İsmâîl Rusûhî-yi Ankaravî Şerh-i Mesnevî (Mecmû’atu’l-Letâyif ve Matmûratu’l-Ma’ârif) (1. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Top, H. (2011). Mesnevî-i Mânevî Şerhi. İstanbul: Rûmî Yayınları.
• Tosun, M. ve Erdoğdu, Ş. (2014). Mevlânâ Çevirilerinde Sembollerin Önemi: “Ney” ve “Gel” Örneğinde Mesnevi’nin Evrensel Hoşgörü Çağrısı. Akademik İncelemeler Dergisi, 8(1), 347-362.
• Töre, E. (2021a). Anadolu Sahası Türkçe Mesnevî Şerhlerinin Yazılış Sebepleri. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 17(61), 232-251.
• Töre, E. (2021b). Sabûhî Ahmed Dede’nin İhtiyârât-ı Sabûhî adlı mesnevî şerhi (Cilt 1-3) (İnceleme-tenkitli metin-sözlük) (Doktora Tezi). Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
• Yavuz, K. (2007). Mu’înî’nin Mesnevî-i Murâdiyye’si Mesnevi Tercüme ve Şerhi (I. Cilt, Gramer-Sözlük). Selçuk Üniversitesi Mevlânâ Araştırma ve Uygulama Merkezi Yayınları.
• Yıldız Er, E. (2018). Hacı Pîrî– İntihâb-ı Şerh-i Mesnevî (1-50 Varak) (İnceleme-Metin). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.