MESNEVÎ’NİN 35. BEYTİNE DÂİR: GERÇEK HÂLİN BEYÂNI OLARAK “NAKD-İ HÂL”

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: "Dinle Neylerden II" Mesnevî'nin 19-35. Beyit Şerhleri Özel Sayısı, 397 - 404, 28.12.2025

Hakan Yalap

Öz

Mesnevî, yazıldığı günden bu yana üzerinde çokça düşünülmüş, yorumlanmış ve farklı anlam katmanlarıyla ele alınmış bir eserdir. Mevlânâ’nın neyi ifade etmek istediğini anlama çabası yüzyıllardır sürerken, aynı zamanda Mesnevî’nin oluşturduğu mecaz ve istiare zenginliğinden beslenen pek çok yeni eser kaleme alınmıştır. Mevlânâ’nın yoğun teşbih ve sembolik anlatımı, bir taraftan bu eserlerin temel kurgusunu şekillendirip ilham verirken öte taraftan okuyucunun kendi tecrübe ve dünyasını metinle bütünleştirmesine de imkân tanımıştır. Bu doğrultuda, klâsik eserlerin her döneme ve her okuyucuya hitap edebilme niteliği onların en belirgin özelliğidir. Bununla birlikte Mevlânâ’nın Mesnevî’de kullandığı teşbih dünyası, eserin birbiriyle alakasız ve anlaşılmaz olduğuna dair tenkitlerin birincil hareket noktasını da oluşturmaktadır. Dolayısıyla Mevlânâ’nın aslında ne demek istediğine dair yazılan metinler, Mesnevî’ye dair ciddi bir şerh edebiyatı külliyatı oluşturmuştur. Mevlânâ’yı yalnızca bir mutasavvıf olarak değerlendirmek ise onun eserlerindeki insanî, felsefî ve varoluşsal boyutları görünmez kılmaktadır. Böylece Mesnevî’yi anlamaya yönelik tüm çabalar da eksik ve beyhude görünmektedir. Zira Mevlânâ, bir insan olarak her insanda bulunan zaafları, arayışları ve hâlleri dile getirmektedir. Bu makalede, Mesnevî’nin ilk hikâyesine giriş mahiyetindeki beyit, şârihlerin yorumları üzerinden değerlendirilerek bahse konu beyit, kastedilen mânâ çerçevesinde bugünün insanlığı için yorumlanmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ , Mesnevî , 35. Beyit , İnsan , Bilinç

ON THE 35TH VERSE OF THE MESNEVÎ: “NAKD-İ HÂL” AS A DECLARATION OF THE TRUE STATE OF AFFAIRS

Öz

The Mesnevî is a work that has been extensively contemplated, interpreted, and approached through various layers of meaning since the day it was written. While the effort to understand what Mevlânâ intended to express has continued for centuries, numerous new works have also been written, drawing on the rich metaphors and allegories created by the Mesnevî. Mevlânâ's dense use of similes and symbolic narrative, on the one hand, shaped the fundamental structure of these works and inspired them, while on the other hand, it allowed readers to integrate their own experiences and worlds with the text. In this regard, the ability of classical works to appeal to every era and every reader is their most distinctive feature. However, the world of similes used by Mevlânâ in the Mesnevî also forms the primary basis for criticism that the work is disjointed and incomprehensible. Consequently, the texts written about what Mevlânâ actually meant have formed a substantial body of serious commentary literature on the Mesnevî. However, evaluating Mevlânâ solely as a sufi mystic obscures the human, philosophical, and existential dimensions of his works. Consequently, all efforts to understand the Mesnevî appear incomplete and futile. For Mevlânâ, as a human being, expresses the weaknesses, quests, and states found in every person. In this article, the verse that serves as an introduction to the first story of the Mesnevî is evaluated through the commentaries of the exegetes, and the verse in question is interpreted for today's humanity within the framework of the intended meaning.

Anahtar Kelimeler

Mevlânâ , Mesnevî , 35th Verse , Human , Consciousness

Kaynakça

• Algül, A. (2007). Sabûhî Ahmed Dede, Hayatı, Eserleri ve İhtiyârât-ı Sabûhî Adlı Eseri (1-100. varak) Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Erzurum.
• Büyükaksoy, K. R (1973) Şerhli Mesnevî-i Şerif. Hülbe Yayınları: Ankara.
• Cevizci, A. (2002). Paradigma Felsefe Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yayınları.
• Dağlar, A. (2009). Şem’î Şem’ullâh Şerh-i Mesnevî (I. Cilt) (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı (Yayınlanmamış Doktora Tezi). Kayseri.
• Derviş Muhammed Şifâyî (2016). Mesnevî Şerhi Eş-şerhu’l-Kitâbi’l-Mesnevîyyi’l-Maneviyyi’l-Muhtasar. (Haz. Mehmet Özdemir). İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
• İsmail Hakkı Bursevî (2006). Ruh’ul-Mesnevî. (Hz. İsmail Güleç). İnsan Yayınları: İstanbul.
• Konuk, A. A. (2011). Mesnevî-i Şerif Şerhi, (hzl.: S. Eraydın-M. Tahralı), C. 1. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
• Sarı Abdullah, E. (tarih yok). Cevâhir-i Bevâhir-i Mesnevî. https://acikerisim.tbmm.gov.tr/items/39297034-0bdf-4cff-b5c1- a66677eac2dc (Erişim Tarihi: 20/11/2025)
• Schopenhauer, A. (2018). Hayatın Anlamı. (Çev. Ahmet Aydoğan). Say Yayınları: İstanbul.
• Tahirü’l-Mevlevî (Tarihsiz). Şerh-i Mesnevî Cilt 1. İstanbul: Şamil Yayınevi.
• Tanyıldız, A. (2010). İsmâîl Rusûhî-yi Ankaravî Şerh-i Mesnevî (Mecmû’atu’lLetâyif ve Matmûratu’l-Ma’ârif) (I. Cilt) (İnceleme-Metin-Sözlük). Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kayseri.
• Uludağ, S. (2012). Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları.