KALEM REDİFLİ KASİDELER VE TIFLÎ AHMED ÇELEBİ’NİN KALEMÜM REDİFLİ KASİDESİNİN ŞERHİ
Öz
Bu çalışmada divan şiirinde kalem redifli şiirler ve 17. yüzyılın önemli divan şairlerinden Tıflî Ahmed Çelebi’nin Na’t türünde yazdığı “Kalemüm” redifli şiiri incelenmiştir. Tıflî, her ne kadar tezkirelerde şairliği övülüyorsa da kendisi daha ziyade meddah ve nedim diye şöhret bulmuştur. Tıflî keskin zekâsı sayesinde kısa sürede IV. Murad’ın hizmetine girerek onun meddahı ve nedimi olmuştur. Şairin IV. Murad’ın meclislerinde Şehnâme’yi okumasının yanı sıra mizahî kıssalar yazdığı da bilinmektedir. Ayrıca sülüs, nesih, ta‘lik ve hurde ta‘likte mahir bir hattatt olup padişah ve devlet ricâli için birçok kitap istinsah ettiği kaydedilmektedir. Şiirlerindeki orijinal imajlara ve yer yer görülen sebk-i Hindî tesirine rağmen üslûbu akıcı ve sadedir. Tıflî, Kalemüm redifli şiiri şairliğini övdüğü ilk on beş beyitte kalemini, zamanın hediyesine, savaş aletine, İsfendiyar’ın kılıcına, yaşlı bir çınara, gâh bir dalgıca gâh deryayı geçen ateşe, elbise biçen makasa, misk açan ahuya, cilveli bir dilbere, Tur dağında bir nahıla, ilkbahar meyvesine benzetmektedir. Kalemini Hz. Peygamberin övgüsünde övünç ve sevinç kaynağı gören şair, onun ailesini övmeyi görev addetmekte ve Hz. Peygamberin torunları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin için kendini kurban görmektedir. Tıflî, dört halifeyi de vasıflarına uygun olarak övmüştür. O, kalemini Hz. Ebu Bekir’e dost, Hz. Ömer için süslü bir ağaç (nahıl), Hz. Osman için mahcup, Hz. Ali için onun Zülfikar’ına vekil olarak görmektedir. Evliya övgüsünde kalemini bir pınara benzeten şair, dört mezhep imamı övgüsünde kalemini, Ebu Hanife için papağan ve süvari, İmam Şâfiî için muvafık, İmam Mâlik için kudretli, İmam Hanbel için feyizli addetmekte ve mezhep imamlarının ve şeriatın hizmetkârı görmektedir. Ayrıca şair, kalemini hazine bekçisi bir yılan, düşman gözüne yakıcı bir diken ve gönül sıkıntısı olarak görmüştür. Şairin enbiya ve evliya övgüsünde kaleminin kudreti, Allah’ın takdiriyle kendisine verilmiştir. 17. yüzyılın kudretli şairi Tıflî, Klasik Türk edebiyatı sahasında sayıları çok olmayan kalem redifli şiiriyle, hem çok renkli hayal ve semboller kullanmış hem de şairlik kudretini göstermiştir.
Anahtar Kelimeler
ODES WITH THE KALEM RHYME AND A COMMENTARY ON TIFLÎ AHMED ÇELEBİ’S ODE WITH THE “KALEMÜM” RHYME
Öz
This study examines poems with the rhyme ‘kalem’ in classical Ottoman poetry, and specifically the poem ‘Kalemüm’ written in the Na’t genre by Tıflî Ahmed Çelebi, one of the leading classical poets of the 17th century. Although Tıflî’s poetry is praised in literary biographies, he is better known as a court panegyrist and companion. Thanks to his sharp wit, Tıflî quickly entered the service of Murad IV, becoming his court jester and companion. It is known that, in addition to reciting the Shahnameh at Sultan Murad IV’s court, the poet also wrote humorous tales. Furthermore, he was a skilled calligrapher in the sülüs, nesih, ta‘lik and hurde ta‘lik scripts, and it is recorded that he copied many books for the sultan and state officials. Despite the original imagery in his poems and the occasional influence of the Indian style, his style is fluid and straightforward. In the first fifteen couplets of his poem ‘Kalemüm’, in which he praises his own poetry, Tıflî likens his pen to the gift of time, a weapon of war, Isfendiyar’s sword, an ancient plane tree, now a diver, now a fire crossing the sea, a pair of scissors cutting cloth, a gazelle releasing musk, a flirtatious beauty, a palm tree on Mount Tur, and a spring fruit. The poet, who regards his pen as a source of pride and joy in praising the Prophet, considers it his duty to praise the Prophet’s family and regards himself as a sacrifice for the Prophet’s grandsons, Hasan and Hussein. Tıflî has also praised the four caliphs in a manner befitting their qualities. He regards his pen as a friend to Abu Bakr, a splendid tree (nahil) for Umar, a humble servant for Uthman, and a deputy to Ali’s Zulfikar. In his praise of the saints, the poet likens his pen to a spring; in his praise of the four imams of the schools of law, he regards his pen as a parrot and a horseman for Abu Hanifa, a conformist for Imam Shafi’i, a powerful one for Imam Malik, and a source of blessings for Imam Hanbal, seeing the imams of the schools and the Sharia as servants. Furthermore, the poet has viewed his pen as a serpent guarding a treasure, a thorn that stings the enemy’s eye, and a source of heartache. In the poet’s praise of the prophets and saints, the power of his pen has been bestowed upon him by Allah’s decree. Tıflî, the powerful poet of the 17th century, demonstrated both his poetic prowess and the use of a rich array of imagery and symbols through his ‘pen-rhymed’ poetrya form rarely found in Classical Turkish literature.
Anahtar Kelimeler
