MEVLÂNÂ’DA İLÂHÎ AŞK VE MANEVÎ OLGUNLAŞMA YOLUNDA BİR SEMBOL OLARAK ZÜHRE

Öz

Gökyüzündeki yedi seyyâreden biri olan Zühre yıldızı geleneksel kozmolojik inançlarda feleğin çalgıcısı olarak tasavvur edilmiştir. Güneş ve Ay’dan sonra gökyüzünün en parlak yıldızı olan Zühre ilm-i nücûmda güzelliğiyle büyüleyici, parlak, alımlı, raks eden bir kadın, şarap ve eğlence meclisinin sâzendesidir. Dünya’ya en yakın ve en parlak gezegen olan Zühre halk arasında Kervankıran ya da Çoban Yıldızı olarak bilinir. Uğurlu olmasına rağmen Müşterî gezegeninden daha az uğurlu olduğu için sa’d-ı asgar denilir. Parlaklığı ve güneydoğudan doğması sebebiyle kevkeb-i seher, gün batarken güneybatıdan göründüğü için kevkeb-i i’şa olarak da adlandırılır. İlm-i nücûma göre halim ve yumuşak huyludur, seyyârelerin en güzelidir. Kadınları ve kadınlık halleriyle ilgili hal ve vasıfları temsil eder. Sanat ve müzikle ilgili meslekleri tezahür ettirir, heyecan, ince arzu, şehvânî hisler uyandırır. Şetaret, zevk, eğlence ve sürûrun meydana geldiği yerlerde Zühre vardır. 13. asrın mutasavvıf şairlerinden Mevlânâ’nın şiirinin temelinde dinî, tasavvufî inançlarla Allah’a ve ilâhî aşka ulaşma arayışı yatar. Mevlânâ’da Zühre insanın hak yolunda yükseliş hikâyesinin bir unsurudur. Şairin anlatmak istediği, gezegenin yaratılışı ve başından geçenler değil ilâhî aşktır. Zühre’nin taşıdığı birçok özellik, güzellik ve aşk makamına ulaşma sürecinde insanın sahip olması gereken sıfatları yansıtır. Mevlânâ, insanın içine düştüğü aşkı günlük dilden uzaklaştırıp soyut bir dille anlatırken genellikle şarap ve şarapla ilgili kavramlardan yararlanır. Bu kavramlar seyr ü sülûk ile Allah’a vâsıl olma yolunda aşkı anlatmak için kullandığı metaforlardır. Bu makalede Mevlânâ’nın Mesnevî’sinden ve Dîvân-ı Kebîr’inden seçilen, Zühre’nin şarap, sâkî ve Hârût-Mârût kıssası bağlamında kullanıldığı bazı beyitler incelenmiştir. Örneklerde Zühre, kaynağını kozmolojik inançlardan almakla beraber tasavvufî bir mahiyet kazanır. Zühre, Mevlânâ’nın hakikat arayışı ve kemâle ulaşma yolunda insanın ilâhî aşka yönelişini ifade etmek için kullandığı bir semboldür.

Anahtar Kelimeler

• Zühre Yıldızı
• Mevlânâ
• Dîvân-ı Kebîr
• Mesnevî

ZÜHRE AS A SYMBOL ON THE PATH OF DIVINE LOVE AND SPIRITUAL MATURATION IN MEVLÂNÂ

Öz

Venus (Zühre), one of the seven planets in the sky, has been regarded as the musician of the heavens in traditional cosmological beliefs. Venus, the brightest star in the sky after the Sun and the Moon, is described in astrology as a captivating, radiant, alluring, and dancing woman the musician of the wine and revelry gathering. Venus, the brightest planet and the one closest to Earth, is commonly known as the Caravan-Breaker or the Shepherd's Star. Although it is considered auspicious, it is called sa’d-ı asgar because it is less auspicious than the planet Mercury. Because of its brightness and the fact that it rises in the southeast, it is also known as the Morning Star; because it appears in the southwest at sunset, it is also known as the Evening Star. According to astrology, it is gentle and mild-mannered; it is the most beautiful of the planets. It represents women and the qualities associated with femininity. It manifests professions related to art and music, and awakens excitement, subtle desires, and sensual feelings. Venus is present wherever there is joy, pleasure, entertainment, and delight. The poetry of Mevlânâ, one of the 13th-century sufi poets, is rooted in religious and sufi beliefs and the quest to reach God and divine love. In Mevlânâ’s work, Zühre is an element of the story of humanity’s ascent along the true path. What the poet seeks to convey is not the creation of the planet or the events it has undergone, but divine love. Many of the qualities Zühre embodies reflect the attributes a person must possess in the journey toward the realm of beauty and love. When describing the love that a person experiences using an abstract language rather than everyday speech, he often draws on wine and wine-related concepts. These concepts serve as metaphors he uses to describe love on the path to reaching God through the spiritual journey (seyr-i sülûk). This article examines selected verses from Rumi’s Masnavi and Dîvân-ı Kebîr in which Zühre is mentioned in the context of wine, the cupbearer, and the story of Hârût and Mârût. In these examples, Venus, while drawing its origins from cosmological beliefs, takes on a mystical character. Venus is a symbol that Mevlânâ uses to express humanity’s turning toward divine love on the path of seeking truth and attaining perfection.

Anahtar Kelimeler

• Venus
• Mevlânâ
• Dîvân-ı Kebîr
• Masnavi

Kaynakça

1. And, M. (2008). Minyatürlerle Osmanlı-İslâm mitologyası. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
2. Arpaguş, S. (2007). Mevlâna Celâleddîn Rûmî (1207-1273). İSTEM, 5 (10), 91-111.
3. Can, Ş. (2005). Konularına göre açıklamalı Mesnevî tercümesi (Cilt 1-2). İstanbul: Ötüken Yayınları.
4. Can, Ş. (2005). Konularına göre açıklamalı Mesnevî tercümesi (Cilt 5-6). İstanbul: Ötüken Yayınları.
5. Ceylan, Ö. (2007). Kuşlar dîvânı Osmanlı şiir kuşları. İstanbul: Kapı Yayınları.
6. Diyanet İşleri Başkanlığı. (t.y.). Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsiri. Erişim tarihi 23 Nisan 2026, erişim adresi: kuran.diyanet.gov.tr
7. Durkaya, H. (2021). Divan şiirinde Zühre. G. Sağol Yüksekkaya vd. (Ed.), Kadın içinde (ss. 205-230). İstanbul: Kesit Yayınları.
8. Erbay, N. (2016). Mevlânâ’nın Rubâilerinde Tekâmülün Dört Unsuru Şarap, Sâki, Kadeh, Şems. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, ÖS-III, 101-112.

9. Gölpınarlı, A. (2022). Dîvân-ı Kebîr (7 Cilt) (Dördüncü Basım). Ankara: İş Bankası Kültür Yayınları (Hasan Âli Yücel Dizisi).
10. Güneri, İ.S. (2024). Ferîdüddin Attâr’ın Mantıku’t-Tayr’ında Kuş Sembolleri ve Yedi Vadi Metaforunun Tasavvufî Bağlamda Analizi. Burdur İlahiyat Dergisi, S. 9, 33-55. https://doi.org/10.59932/burdurilahiyat.1576194
11. Işıkhan, D. (2022). Gökyüzünün En Zarif ve Estetik Gezegeni: Zühre. Kültürk, S. 5, 21-34.
12. İzbudak, V. (1973). Mesnevî (Cilt 1). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
13. İzbudak, V. (1974). Mesnevî (Cilt 2-6). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
14. Karaismailoğlu, A. (2007). Mesnevî’de “Padişah” ve “Sâki” Kavramları. Mevlânâ, Mesnevi ve Mevlevihaneler Sempozyumu Bildirileri (30 Eylül-1 Ekim 2006). Manisa: Mevlânâ Araştırma Kültür Sanat Derneği, 1-10.
15. Koçoğlu, T. (2024). Vatan-ı Aslisine Müştak Ruh: Kamışlıktan Kesilen Ney. The Journal of Turkic Language and Literature Surveys (TULLIS), "Dinle Neylerden" Mesnevî'nin İlk 18 Beyit Şerhleri Özel Sayısı, DOI: 10.30568/tullis.1586921
16. Konuk, A. A. (2005). Mesnevî-i Şerîf şerhi (13 Cilt). İstanbul: Kitabevi.
17. Korkmaz, E. (2010). Ansiklopedik simgeler sözlüğü. İstanbul: Anahtar Kitaplar Yayınevi.
18. Mazıoğlu, H. (2009). Anadolu’da Türk Edebiyatının Başlamasında ve Gelişmesinde Mevlânâ’nın Yeri ve Etkisi. Eski Türk Edebiyatı Makaleleri. Türk Dil Kurumu, 186-198.
19. Mengi, M. (2000). Divan şiiri yazıları. Ankara: Akçağ Yayınları.
20. Nasr, S. H. (1985). İslam kozmoloji öğretilerine giriş (N. Şişman, Çev.). İstanbul: İnsan Yayınları.
21. Özön, M.N. (1971). Osmanlıca Türkçe sözlük. Ankara: Bilgi Yayınevi.
22. Öztürk, Nermin (2020). Mevlâna’nın Eserlerinde Bir Yükseliş Motifi Olarak Zühre. Turkish Studies - Social, 15(3), 1411–1422. https://doi.org/10.29228/TurkishStudies.42046
23. Öztürk, Ş. (2007). Şem’î’nin (15.-16. YY) Mesnevî Şerhi (İlk Türkçe Tam Mesnevî Şerhi). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
24. Pakalın, M. Z. (1983). Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü (Cilt 3). İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
25. Pala, İ. (1995). Ansiklopedik dîvân şiiri sözlüğü. Ankara: Akçağ Yayınları.
26. Schimmel, A. (2018). İslam’ın mistik boyutları (E. Kocabıyık, Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları.
27. Şentürk, A. A. (1994). Osmanlı Edebiyatında Felekler, Seyyâre ve Sâbiteler (Burçlar). Türk Dünyası Araştırmaları, (90), 131-180.
28. Tâhir-ul-Mevlevî (1964). Mesnevi (Tercüme ve Şerh) (Cilt 1, Kitap 2). İstanbul: Ahmed Said Matbaası.
29. Uludağ, S. (1995). İbn Arabi. Ankara: TDV.
30. Uludağ, S. (2002). Tasavvuf terimleri sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
31. Ulupınar, H. & Gürer, B. (2023). Mevlânâ’nın Mesnevî’sinde Gece Sembolü. Eskiyeni, S. 49, 501-517. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1275923.
32. Üstüner, K. (2007). Divan şiirinde Tasavvuf (14.-15. Yüzyıllar). Yayımlanmamış Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
33. Yılmaz, S., & Köse, S. (2024). Klasik Türk şiirinde Zühre. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 14, 128–144.