Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Manzum Koleksiyonu’ndaki Türkçe Dîvânlarda Yer Alan Kuyûdât

Öz

Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Manzum Koleksiyonu’nda 371 Türkçe yazma dîvân kayıtlıdır. Çalışmanın kapsamını oluşturan bu dîvânlara Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yazma Eserler Veritabanı üzerinden ulaşılmıştır. İncelenen yazmalar içinde müellif hattı nüshalar, Ali Emîrî tarafından istinsah edilmiş nüshalar ve önemli şairlerin dîvânlarının nüshaları vardır. Yazmaların vikayelerine, zahriyelerine ve iç sayfalarının kenarlarına müellif, müstensih, eserin mülkiyetine sahip kişiler ya da muhtelif okurlar tarafından belirli kayıtlar eklendiği görülmektedir. Temellük, vakıf, istinsah, iştirâ/bey‘, mütâlaa, fevâid vd. olarak isimlendirilen bu kayıtların farklı örnekleri Ali Emîrî Manzum Koleksiyonu’ndaki Türkçe dîvânlarda da tespit edilmiştir. Temellük ve vakıf mühürleri içinde padişah, sadrazam, edip, şeyh gibi farklı makam ve ünvana sahip kişilere ait mühürler bulunmaktadır. Ayrıca biyografi literatürüne katkı sağlayacak nitelikte farklı kişilere ait hâl tercümeleri, velâdet ve vefat tarihleri, özellikle müelliflerin aile silsilelerine dair bilgiler içeren kayıtlar yer almaktadır. Dolayısıyla yazmalardaki metin dışı kayıtların, dönemin okuma kültürüne kaynaklık etmelerinin yanında dil, edebiyat, tarih ve biyografi literatürüne farklı açılardan katkı sunduklarını söylemek mümkündür. Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Manzum Koleksiyonu’ndaki yazma dîvânları kapsayan bu çalışma ile Osmanlı döneminde yazma eserlerin dolaşımı, mülkiyeti ve kullanım biçimlerine dair belge değerindeki bilgileri literatüre kazandırmak; Ali Emîrî Manzum Koleksiyonu’nun Osmanlı kitap kültürü, yazma geleneği ve mülkiyet anlayışı açısından önemli bir belge arşivi olduğuna işaret etmek amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yazma
• Dîvân
• Kuyûdât
• Koleksiyon
• Okuma-Yazma Kültürü

Records Of Turkish Divans In The Ali Emîrî Poetry Collection Of The National Library

Öz

The Ali Emîrî Poetry Collection of the Millet Library houses 371 Turkish manuscripts. These divans, which form the scope of this study, were accessed through the Manuscripts Database of the Turkish Manuscripts Institution. The examined manuscripts include manuscripts with authored calligraphy, copies transcribed by Ali Emîrî and copies of divans by prominent poets. Certain entries are observed in the manuscripts vikaye, zahriye, and margins of the interior pages, added by the author, scribe, those who own the work or various readers. Various examples of these entries, known as acquisition of ownership, endowment, transcription, purchase/sale, study, useful notes/insights and other, have also been identified in the Turkish divans in the Ali Emîrî Poetry Collection. Among the seals of appropriation and foundation, there are seals belonging to individuals with various offices and titles, such as sultans, grand vizier, literary figures, and sheikhs. Furthermore, they include biographical accounts, birth and death dates, and especially information on the family lineages of authors, contributing to the biographical literature. Therefore, it can be said that the extra-textual records in the manuscripts, in addition to serving as a source for the reading culture of the period, contribute to the literature of language, literature, history, and biography from different perspectives. This study, which covers the manuscript divans in the Ali Emîrî Poetry Collection of the Millet Library, aims to contribute documentary information to the literature regarding the circulation, ownership, and usage of manuscripts during the Ottoman period, and to demonstrate the Ali Emîrî Poetry Collection's as an important document archive in terms of Ottoman book culture, manuscript tradition, and understanding of ownership.

Anahtar Kelimeler

• Manuscript
• Divan
• Records
• Collection
• Reading-Writing Culture

Kaynakça

1. Açıl, B. (2025). “Yazmadaki kayıtları sınıflamak: eylem temelli kuyudat tasnifi”. Yazmabilim, 1/1, 1-44.
2. Açıl, B. (haz.) vd. (2018). İSAM tenkitli neşir kılavuzu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
3. Adak, A. (2006). Za‘fî Gülşenî hayatı, eserleri, edebî şahsiyeti ve dîvânının incelenmesi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
4. Afyoncu, F. (1998). XVII. yüzyıl hassa mimarları ocağı. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
5. Akün, Ö. F. (2002). “Kilisli Rifat Bilge”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 2, 18-22. https://islamansiklopedisi.org.tr/kilisli-rifat-bilge [27.10.2025]
6. Alak, M. (2011). “Meşihat müsteşarı Eğinli İbrahim Hakkı Efendi’nin vaz‘ ilmine dair risâlesinin tahkik ve tahlili”. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S. 25, 29-76.
7. Arslan, M. (2014a). “Fâ’iz, Mahmûd Paşa”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/%20madde-detay/faiz-mahmud-pasa [ET: 14.01.2026]
8. Arslan, M. (2014b). “Fehîm, Mahmûd Fehîm Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/fehim-mahmud-fehim-efendi [ET: 07.03.2026]

9. Arslan, M. (2014c). “Mehmed Kemâleddîn, Harîrî-zâde”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/mehmed-kemaleddin-haririzade [ET: 10.03.2026]
10. Aslan, A. (2024). Yazma eserlerde mülkiyet ve temellük kayıtları. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları: 279.
11. Arzu A. (2014). “19. yüzyıl şairlerinden Sa‘dullah İzzet ve divanı”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, S. 12, 1-12.
12. Aşı, H. ve Güler, M. İ. (2024). “Millet kütüphanesi Ali Emîrî manzum koleksiyonu’ndaki Türkçe dîvânlarda yer alan Ali Emîrî’ye ait kuyûdât”. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi [Journal of Academic Literature] Vefatının 100. Yılında Ali Emîrî Özel Sayısı, 265-289. Doi: 10.28981/hikmet.1507009.
13. Ateş, A. (2022). 17. yüzyılda hassa mimarlar ocağı’nın arka planı: başmimar-bâni-yapı ilişkisi. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Yayımlanmamış Doktora Tezi.
14. Atik, A. (2013). “Sadullah İzzet, Müderris-zâde”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/sadullah-izzet-muderriszade [ET: 06.03.2026]
15. Azamat, N. (1988). “Abdülkâdir-i Belhî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 1, 231-232. https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulkadir-i-belhi [ET: 11.03.2026]
16. Bayram, Y. (2008). Amasya’ya vâli Osmanlı’ya pâdişâh bir şâir Adlî Sultân İkinci Bâyezîd Hân-ı Velî hayatı, şahsiyeti, şâirliği dîvânının tenkidli metni. Amasya: T.C. Amasya Valiliği Yayın No: 26.
17. Beysanoğlu, Ş. (1996). “Osman Nûrî Paşa”. Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları 1. Cilt. Ankara:San Matbaası. 321-326.
18. Bilgin, O. (2013). “Yazma”. TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 43, 369-373. https://islamansiklopedisi.org.tr/yazma [ET: 31.10.2025]
19. Bulut, S. (2017). “Kilisli Muallim Rif‘at Bilge’nin hayatı, edebi kişiliği, eserleri ve Türk dili’ne katkıları”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar ve Eğitimi Dergisi. S. 1, 1-8.
20. Ceylan, Ö. (2022). Fuzûlî dîvânı. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayını: 580.
21. Coşkun, V. S. (2010). “Süleyman Fehîm”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 38, 87-88. https://islamansiklopedisi.org.tr/suleyman-fehim [ET: 08.03.2026]
22. Çağbayır, Y. (2007). Ötüken Türkçe sözlük. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
23. Çağbayır, Y. (2017). Ötüken Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
24. Çaldak, S. (2017). “Türkçe metin neşirlerinde Arapça ibarelerin aktarımına dair”. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları XII Metin Neşri:Problemler, Tespitler, Öneriler. haz. Hatice Aynur vd. İstanbul: Klasik Yayınları.
25. Devlet Arşivleri Başkanlığı. https://katalog.devletarsivleri.gov.tr/ [ET: 06.03.2026]
26. Dişiaçık, N. D. and Pelen, S. (2024). “The index of Nâyî Ali Dede’s notebook as Rauf Yekta’s reference source”. Rast Musicology Journal. C. 12, S. 4, 393-417.
27. Durmaz, G. (2013). “Nûrî, Diyarbakırlı Osmân Nûrî Paşa”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/nuri-diyarbakirli-osman-nuri-pasa [ET: 07.03.2026]
28. Ece, S. (2015). Klasik Türk edebiyatı araştırma yöntemleri I-II. Erzurum: Eser Basım Yayın.
29. Ercan, Ö. (2008). Peşteli Hisâlî dîvânı. Bursa: Gaye Kitabevi.
30. Erdem, S. (1994). Râmiz ve âdâb-ı zurafâ’sı inceleme-tenkidli metin-indeks-sözlük. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını-Sayı: 79, Şuarâ Tezkireleri Dizisi-Sayı:1.
31. Erol, M. ve Ünal, M. (2014). “Azbî Baba, Mustafa, Kütahyalı”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/azbi-baba-mustafa-kutahyali [ET: 13.03.2026]
32. Erünsal, İ. E. (2003). “Mehmed Şükrü”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 28, 533-534. https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-sukru [ET: 12.03.2026]
33. Erünsal, İ. E. (2021). Osmanlılarda kitap ticareti sahaflar ve kitapçılar. İstanbul: Timaş Yayınları.
34. Fazlıoğlu, İ. (2020). “Mustafa Sıdkı”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 31, 356-357. https://islamansiklopedisi.org.tr/mustafa-sidki [ET: 10.03.2026]
35. Gacek, A. (2020). Arapça elyazmaları için rehber. İstanbul: Klasik.
36. Gençboyacı, M. (2012). “Diyarbakır’dan İstanbul’a Ali Emîrî Efendi”, e-Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi -www.e-sarkiyat.com- ISSN: 1308-9633 Sayı: VII.
37. Işın, E. (2010). Millet yazma eser kütüphanesi’nden bir seçme Ali Emîrî Efendi ve dünyası fermanlar, beratlar, hatlar, kitaplar. İstanbul: Mas Matbaacılık.
38. Kahraman, A. ve Karademir, R. (2018). “Sivas mebusu Ahmed Şükrü Beyin tevşîh-i kavâid-i fıkhiyye adlı risalesi”. Kocaeli İlahiyat Dergisi, 2(2), 1-50.
39. Kahraman, B. (1995). Vahîd Mahtûmî hayatı, eserleri, edebî kişiliği ve eserlerinin tenkidli metni cilt: 1. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
40. Kalyoncu, C. (2009). “Hulki Alisbah”. Rumeli Beylerbeyliği (4. Şubat 2009 Çarşamba). https://urumeliler.blogspot.com/2009/02/hulki-alisbah.html [ET: 13.03.2026]
41. Kaplan, H. (2021). “Zîver İbrahim”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ziver-ibrahim-ziver-efendi [ET: 15.03.2026]
42. Kaplan, Y. (2014). “Meylî, Ebussuûd-zâde Mehmed Çelebi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/meyli-ebussuudzade-mehmed-celebi [ET: 08.03.2026]
43. Karagöz, E. (2024). “Tabîbzâde Mehmed Şükrî Efendi ve silsilenâmesi üzerine bir değerlendirme”. Hikmet-Akademik Edebiyat Dergisi, (Vefatının 100. Yılı Münasebetiyle Ali Emîrî Özel Sayısı), 714-733. Doi: 10.28981/hikmet.1480404.
44. Karagözlü, V. (2014). “Hâletî, Seyyid Mehmed Hâletî Efendi bin Şeyh Ali Sufûtî Efendi bin Şeyh Ahmed Hayâlî Efendi bin Şeyh Seyyid İbrâhîm Gülşenî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/haleti-seyyid-mehmed-haleti-efendi [ET: 15.03.2026]
45. Kaya, B. (2007). “Peşteli Hisâlî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 34, 254. https://islamansiklopedisi.org.tr/pesteli-hisali [ET: 09.03.2026]
46. Kaya, B. A. (2006). “Necâtî Bey”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 32, 477-478. https://islamansiklopedisi.org.tr/necati-bey [ET: 09.03.2026]
47. Kılıç, F. (2018). Şâhî Dîvânı. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, Kültür Eserleri Dizisi- 592.
48. Kılıç, M. E. (1993). “Cemâleddin Uşşâkî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 7, 314-315. https://islamansiklopedisi.org.tr/cemaleddin-ussaki [ET: 10.03.2026]
49. Kur’ân-ı Kerîm, Diyanet İşleri Başkanlığı. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/A'r%C3%A2f-suresi/997/43-ayet-tefsiri [ET: 27.10.2025]
50. Kut, G. ve Bayraktar, N. (2021). Yazma eserlerde vakıf mühürleri. İstanbul: Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları: 186.
51. Kütükoğlu, B. (1989). “Âli Mustafa Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 2, 414-416. https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-mustafa-efendi [ET: 08.03.2026]
52. Macit, M. (1997). Nedîm dîvânı. Ankara: Akçağ Yayınları.
53. Mermer, A. N. (2008). On dokuzuncu yüzyıl mevlevî sâirleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
54. Mollaibrahimoğlu, S. (2017). Yazma eserler terminolojisi. İstanbul: Ensar Neşriyat.
55. Özalp, Ö. H. (2013). “Yeşilzâde Mehmed Sâlih Efendi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 43, 498-499. https://islamansiklopedisi.org.tr/yesilzade-mehmed-salih-efendi. [ET: 11.03.2026]
56. Özcan, N. (2001). “İzzeddin Efendi, Eşrefzâde”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 23, 554-555. https://islamansiklopedisi.org.tr/izzeddin-efendi-esrefzade [ET: 12.03.2026]
57. Sezer, B. ve Karadeniz, P. G. (2014). “Erzurum’da hat geleneği ve hattat Tahtacızade Mustafa Fehim Efendi”. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 31, 174-193.
58. Şahin, G. (2022). Muhîtî Divanı (İnceleme-Tenkitli Metin). Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi.
59. Taşğın, A. ve Taşğın, H. (2022). “Klasik metinlerin izinde iki sultan iki taht: Vilayetname-i Kaygusuz Sultan Abdal Musa Sultan’ın Kaygusuz Abdal Sultan’ı İrşadı”. Yedi İklim Çar Köşede Hacı Bektaş Veli, Ed. Ahmet Taşğın vd. Leiden: Sota Yayınları, 151-178.
60. Tataroğlu, A. (1995). Muhîtî hayatı, eserleri ve edebî kişiliği dîvânının tenkidli metni. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
61. Timurtaş, F. K. (1979). “Millet kütüphanesinin kurucusu Ali Emiri Efendi”, Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, C. XXVIII, S. 3, 115.
62. Türk Tarih Kurumu Tarih Çevirme Kılavuzu. https://ttk.gov.tr/tarih-cevirme-kilavuzu/ [ET: 22.10.2025]
63. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Mühür Veritabanı. https://muhur.yek.gov.tr/ [ET: 22.10.2025]
64. Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, Yazma Eserler Veritabanı. https://portal.yek.gov.tr [ET: 22.06.2025]
65. Uluçam, A. (1995). “Feyzullah Efendi medresesi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 12, 528-529. https://islamansiklopedisi.org.tr/feyzullah-efendi-medresesi [ET: 14.03.2026]
66. Üzgör, T. (1990). Türkçe dîvân dîbâceleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları /1228.
67. Yazar, S. ve Arslan, M. U. (2020). Ali Emîrî dîvânı. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları: 172.
68. Yekbaş, H. (2020). “Niyâzî, Ahmed Niyâzî Efendi, Serezli”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/niyazi-ahmed-niyazi-efendi-serezli [ET: 14.03.2026]
69. Yörür, A. (2017). “Silistreli Ahmed Şükrî divançesi”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature, 3(4), 237-264. Doi: 10.20322/littera.295832.
70. Yürük, H. (2020). Osmanlı devletinde adalet sistemi ve teşkilatı içinde bir örnek şahsiyet adliye Nazırı Abdurrahman Nureddin Paşa. Adalet Dergisi, S. 65, 631-654.