MEHMED MURAD’IN HÜLÂSATÜ’Ş-ŞÜRÛH’UNDA ÂYET VE HADİS İKTİBASLARININ ŞERHTEKİ İŞLEVLERİ

Öz

Klasik şerh geleneğinde âyet ve hadisler, kaynak metnin açıklanmasında ve şârihin yorumlarının desteklenmesinde başvurulan önemli unsurlar arasındadır. XIX. yüzyıl Mesnevî şârihlerinden Mehmed Murad’ın kaleme aldığı Hülâsatü’ş-Şürûh fî Nihâyeti’l-Vuzûh da bu kaynakların yoğun biçimde kullanıldığı şerhlerden biridir. Bu çalışmada, eserin V. cildinde yer alan âyet ve hadis iktibaslarının şerhte nasıl kullanıldığı ve hangi işlevleri üstlendiği incelenmiştir. Bu amaçla öncelikle âyet ve hadis iktibaslarının beyitle ilişkisi dikkate alınmış; doğrudan beyitte yer alan iktibaslarla, beyitteki bir ifade veya anlamdan hareketle ya da beyitte doğrudan bir karşılığı bulunmaksızın Mehmed Murad tarafından şerhe dâhil edilen iktibaslar birbirinden ayrılmıştır. Ardından seçilen örnekler delillendirme, açıklama ve tasavvufî yorum bakımından değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda Mehmed Murad’ın âyet ve hadisleri yalnızca beyitlerde dile getirilen düşünceleri veya kendi yorumlarını desteklemek amacıyla kullanmadığı; beyitlerdeki kavram, teşbih ve telmihlerin açıklanmasında ve tasavvufî yorumların geliştirilmesinde de bu kaynaklardan yararlandığı görülmüştür. Bu yönüyle âyet ve hadis iktibaslarının, Hülâsatü’ş-Şürûh’ta Mehmed Murad’ın Mesnevî’yi açıklama ve yorumlama biçimini ortaya koyan unsurlardan biri olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed Murad
• Hülâsatü’ş-Şürûh
• şerh
• iktibas
• âyet ve hadis.

THE FUNCTIONS OF QUR’ANIC VERSE AND HADITH QUOTATIONS IN MEHMED MURAD’S HÜLÂSATÜ’Ş-ŞÜRÛH

Öz

In the classical commentary tradition, Qur’anic verses and hadiths are among the important sources employed to explain the source text and substantiate the commentator’s interpretations. Hülâsatü’ş-Şürûh fî Nihâyeti’l-Vuzûh, written by Mehmed Murad, a nineteenth-century commentator on the Mathnawī, is likewise a commentary in which these sources are extensively used. This study examines how quotations from Qur’anic verses and hadiths are employed in the fifth volume of the work and the functions they assume within the commentary. To this end, the relationship between these quotations and the couplets is first taken into consideration. Quotations occurring directly in the couplets are distinguished from those introduced into the commentary by Mehmed Murad either on the basis of an expression or meaning in the couplet or without any direct correspondence in the couplet. Selected examples are then evaluated in terms of substantiation, explanation, and Sufi interpretation. The analysis demonstrates that Mehmed Murad employs Qur’anic verses and hadiths not only to substantiate ideas expressed in the couplets or his own interpretations, but also to explain concepts, similes, and allusions in the couplets and to develop Sufi interpretations. It is therefore concluded that quotations from Qur’anic verses and hadiths constitute one of the elements that reveal Mehmed Murad’s approach to explaining and interpreting the Mathnawī in Hülâsatü’ş-Şürûh.

Anahtar Kelimeler

• Mehmed Murad
• Hülâsatü’ş-Şürûh
• commentary
• quotation
• Qur’anic verse
• hadith.

Kaynakça

1. Avşar, Z., Özdemir, M., & Uçar, A. (Ed.). (2023). Mesnevî’nin Türkçe Şerhleri. Selçuk Üniversitesi Yayınları. https://doi.org/10.59726/SUPress/9789754482393
2. Bayçöl, H. (2012). Hülasatü’ş-Şuruh (5. C. vr. 240-312): Metnin açıklanması ve gelenek açısından incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Fatih Üniversitesi, İstanbul.
3. Diyanet İşleri Başkanlığı. (t.y.). Kur’an Yolu Meali. Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an Yolu Meali
4. Durmuş, İ. (2000). İktibas. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 22, s. 52). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
5. Eminsoy, İ. H. (2010). Hülasatü’ş-Şüruh (5. C. vr. 160-239): Metnin açıklanması ve gelenek açısından incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Fatih Üniversitesi, İstanbul.
6. Kabaklı, A. (1976). Mevlânâ. İstanbul: Toker Yayınları.
7. Martı, H. (Der.). (2019). Seçme hadisler: Güzel ahlak. İzmir: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
8. Mehmed Murad Nakşibendî. Hülâsatü’ş-Şürûh. Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar Koleksiyonu, nr. 168/04.

9. Şentürk, M. H. (2006). Murad Nakşibendî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 31, s. 189). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
10. Uzun, M. İ. (2000). İktibas: Türk edebiyatı. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 22, ss. 52–54). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
11. Yiğit, H. (2024). Mesnevî şerhi Hülâsâtü’ş-Şürûh’ta ehl-i dünya ve sahte şeyh. İSTEM, 44, 343–368.
12. Yiğit, H., & Avşar, Z. (2024). Mehmed Murad Nakşibendî’nin Hülâsâtü’ş-Şürûh adlı Mesnevî şerhinin 3. ve 4. cildinde insân-ı kâmil. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 8(1), 262–283.