KAYIP BENLİĞİN PEŞİNDE: YUSUF ATILGAN’IN AYLAK ADAM’INDA KİMLİKSİZLİK SORUNSALI

Öz

Yusuf Atılgan, yazınsal kariyeri boyunca yalnızca iki roman ve bir öykü kitabı kaleme almasına karşın derinlikli anlatımı ve bireyin iç dünyasına odaklanan özgün biçemiyle Cumhuriyet dönemi Türk yazınının önemli isimlerinden biridir. Yazarın 1957-58 Yunus Nadi Roman Armağanı’nda ikincilik ödülüne layık görülen ve farklı anlatım teknikleriyle dikkat çeken ilk romanı Aylak Adam, yazın çevrelerinde geniş yankı uyandırmıştır. Varoluşsal sorgulamaları yabancılaşma ve yalnızlık çerçevesinde ele alan roman, başkişisi C.’nin yaşamın anlamına ve kendi varlığına yönelik düşünsel arayışını konu edinir. Romanda C., insan ilişkilerinde başarısız, içsel çatışmalarıyla baş başa kalan bir birey olarak resmedilir. Çocukluk döneminden miras kalan korku ve tedirginliklerin, yetişkinlik arzularıyla çatıştığı isimsiz başkişi, simgesel düzlemde modern bireyin kimlik ve anlam arayışını yansıtır. Romanda öne çıkan yalnızlık ve yabancılaşma izleği, bireyin yaşamla kurduğu bağların aşamalı olarak çözülüşünü simgeler. C.’nin ideal sevgili arayışı, yaşamı anlamlandırma çabasının bir yansımasıdır. Bu arayış, dünyayı ‘aylaklık’ izleği üzerinden kavramsallaştırmasıyla bütünlük kazanır. Onun aylaklığıyla özdeşleşmiş isimsizliği bir tür varoluş ve dünyayı anlamlandırma biçimidir. C., günlük rutini yadsıyarak tüketim toplumunun dayattığı normları yok saydığından onun kurallarına uymaz. Aslında C. kim olduğunu anlama, tanımlama çabası içerisindedir. O, kökleşik değerlerle modern değerler arasında sıkışıp kalmış bireyin içsel çatışmalarını, kimliksizliğini ve varoluşsal yalnızlığını toplumsal normlara karşı çıkarak gösterir. Bu yüzden toplumun bireye yüklediği evlilik, iş, sorumluluk gibi rollerden kaçınmayı seçer. Kimliksizliğin bir varoluş biçimi olduğu romanda C., özgürlüğünü arar durur. Bu arayış, toplumsal dışlanma ve özgürlüğü varoluşsal değil daha çok estetik boyuta taşır. Böylece okura modern bireyin varoluşsal sorgulamalarına ve özgürleşme çabalarına dair derin bir iç görü sunar.

Anahtar Kelimeler

• Yusuf Atılgan
• Aylak Adam
• kimlik
• arayış
• yalnızlık

In Search of the Lost Self: The Problem of Identitylessness in Yusuf Atılgan’s Aylak Adam

Öz

Despite having written only two novels and one short story collection during his literary career, Yusuf Atılgan is one of the most prominent figures of Republic-era Turkish literature, thanks to his profound narrative and unique style focusing on the individual's inner world. His debut novel, Aylak Adam (The Idle Man), which won second prize in the 1957-58 Yunus Nadi Novel Awards and drew attention with its innovative narrative techniques, created a significant impact in literary circles. Dealing with existential inquiries within the framework of alienation and loneliness, the novel focuses on the protagonist C.’s intense intellectual quest for his own existence and the meaning of life. In the novel, C. is depicted as an individual who fails in human relationships and is left alone with his internal conflicts. The nameless protagonist, whose fears and anxieties inherited from childhood clash with his adult desires, reflects the modern individual’s search for identity and meaning on a symbolic level. The themes of loneliness and alienation prominent in the novel symbolize the gradual dissolution of the bonds the individual establishes with life. C.’s search for the ideal lover is a reflection of his effort to give meaning to life. This search gains integrity through his conceptualization of the world via the theme of "idleness." His anonymity, identified with his idleness, is a form of existence and a way of interpreting the world. By rejecting daily routines, C. ignores the norms imposed on the individual by the consumer society and thus refuses to comply with its rules. In fact, C. is in an effort to understand and define who he is. He demonstrates the internal conflicts, lack of identity, and existential loneliness of the individual trapped between traditional and modern values by opposing social norms. Therefore, he chooses to avoid roles such as marriage, work, and responsibility imposed by society. In the novel, where anonymity is a form of existence, C. constantly seeks his freedom. This quest carries social exclusion and freedom to an aesthetic rather than just an existential dimension. Thus, it offers the reader a deep insight into the existential inquiries and liberation efforts of the modern individual.

Anahtar Kelimeler

• Yusuf Atılgan
• Aylak Adam
• identity
• search
• loneliness

Kaynakça

1. Acehan, A. (2012). Fahim Bey ve Biz, Anayurt Oteli ve Aylak Adam romanlarına psikolojik bir bakış. Motif Akademi Halk Bilimi Dergisi, (Balkan Özel Sayısı-I), 128-152.
2. Aksöyek, E. (2021). Babaya arz-ı hal: modernist edebiyatta kendini gerçekleştirme. Türkbilig, 42, 223-240. Aktan Küçük, D. (2007). Türk romanında aylaklık (1875-1960) (Yüksek lisans tezi). Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=TjUsr-zZwq-CzWivCljExg&no=jwBSvNGNMwoQobtcjcQTug
3. Alangu, T. (1992). “Aylak Adam”, Kim, 22 Ağustos 1958, T. Yüksel, E. Canberk vd. (Haz.). Yusuf Atılgan’a Armağan, 153–156. İstanbul: İletişim Yayınları.
4. Atılgan, Y. (2014). Aylak adam. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
5. Bal, M. (2020). Gonçarov’un Oblomovkalı Platon’unun varoluş felsefesine armağanı. Felsefelogos Dergisi, 75, 55-86.
6. Büyükaslan, A. (2007). Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam romanı ve A...’dan C.’ye roman kişisi, 2007 UNESCO Mevlâna Yılında Uluslararası VII. Dil, Yazın, Deyişbilim Sempozyumu Bildiri Kitabı içinde (s. 1-8). Konya.
7. Çetin, N. (2003). Roman çözümleme yöntemi. Ankara: Öncü Basımevi.
8. Ecevit, Y. (2008). Orhan Pamuk’u okumak: kafası karışmış okur ve modern roman. İstanbul: İletişim Yayınları.

9. İslam Külahlıoğlu, A. (2009). Yeni Türk Edebiyatı el kitabı. R. Korkmaz (Ed.). Ankara: Grafiker Yayınları.
10. Kaman, S. (2020). Aylak sözcüğü üzerine. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, 21, 149-174. https://doi.org/10.30767/diledeara.673285
11. Karabulut, M. (2012). Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam romanında anlatım teknikleri. Turkish Studies, 7(1), 1375-1387.
12. Koçal, A. (2010). Ahmet Mithat’tan Leyla Erbil’e Türk edebiyatında ‘aylak tipi’nin kültürel ve düşünsel gelişimi. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21, 209-226.
13. Korkmaz, R. (1997). Sabahattin Ali: insan ve eser. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
14. Kurt, M. (2011). Modernizm ve gerçeküstücülük bağlamında Sait Faik’in son hikâyeleri. Turkish Studies, 6(3), 1463-1475. doi:10.7827/TurkishStudies.2423
15. Kurt, M. (2007). 1950 sonrası Türk edebiyatında varoluşçu felsefeden etkilenen yazarların romanlarında yapı, tema ve anlatma (Doktora tezi). Gazi Üniversitesi, Ankara. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp? id=PcryNxeapaUtKSLmzwnngw&no=eY7zjmndC3Kz5aQ0jKerew
16. Narlı, M. (2007). Roman ne anlatır. Ankara: Akçağ yayınları.
17. Nas, A. (2009). Aylak Adam ve Anayurt Oteli’ne psikanalitik yaklaşım: Atılgan’ın Oidipal roman kişileri olarak C. ve Zebercet. Nota Bene Journal of Arts and Social Sciences, 2, 72–86.
18. Öcal, O. (2013). Tutunma fenomeni karşısında üç tavır, beş romancı. Uluslararası Karşılaştırmalı Edebiyat Bilimi Sempozyumu Bildirileri içinde (s. 648-662). Kırıkkale.
19. Özaltıok, B. A. (2011). Yusuf Atılgan’ın romanlarındaki modernist unsurlar (Yüksek lisans tezi). Çukurova Üniversitesi, Adana. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=RO1rTXzycUWMI1moL_zDaw&no=xJaGeuBR0tzi86K2s6LcZA
20. Özdemir, A. (2005). Yusuf Atılgan’ın romanlarının psikanalitik açıdan incelenmesi (Yüksek lisans tezi). Fırat Üniversitesi, Elazığ. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=gAjOVOdePyIy_3FP2TvSDA&no=DdTkphyn_BdaqV3Tpjl7pg
21. Özher, S. (2006). Çağdaş insanın tutamak arayışı: Aylak Adam. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), 121-129.
22. Özkaya, E. (2019) Albert Camus’nün Yabancı ve Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam eserlerinde bilinç akışı. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 15, 380-388, https://doi.org/10.29000/rumelide.649118
23. Özkılıçcı, G. (2023). Aylak Adam romanı: varoluşçu bir bakış. HUMANITAS - Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 11(21), 242-262.
24. Saydam, M. B. (1997). Deli Dumrul’un bilinci. İstanbul: Metis Yayınları.
25. Sazyek, H. (2010). Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam’ı C.. Kitap-lık Dergisi, 142, 64-78.
26. Şahin, V. (2020). Romanda bakış açısı ve anlatıcı düzlemi. Ankara: Akçağ Yayınları.
27. Talu, N. (2010). Modernlik söylemi: endişeli bakışlarda modern birey. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi, 27(2), 141–171.
28. Tunç, A. (2002). Ömür diyorlar buna. İstanbul: Altkitap Yaşantı.
29. Uğurlu, S. B. (2007). Yusuf Atılgan’da baba imgesi: psikanalitik bir yaklaşım. 38. ICANAS Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi Bildirileri içinde 4, 1719–1742. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu.
30. Wellek, R & Warren, A. (1983). Edebiyat biliminin temelleri (A. E. UYSAL, Çev.). Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları