İNANCIN GÖLGESİNDE KÖY: 1923–1980 TÜRK HİKÂYESİNDE DİN, HURAFE VE ZİHNİYET

Öz

Bu çalışma, 1923–1980 yılları arasındaki Türk hikâyelerinde köylünün din algısının nasıl temsil edildiğini incelemeyi amaçlamaktadır. Cumhuriyet’in kuruluşuyla birlikte ivme kazanan modernleşme süreci, köyün toplumsal yapısını ve köylünün inanç dünyasını önemli ölçüde dönüştürmüş; bu dönüşüm edebî metinlerde belirgin ve çok katmanlı biçimlerde yansımıştır. Çalışmada din, köy yaşamının merkezinde yer alan bir olgu olarak ele alınmakta; inanç, hurafe, dinî otorite, kadercilik ve toplumsal değişim gibi unsurların hikâye kişilerinin zihniyet dünyasında nasıl anlam kazandığı metin çözümlemesi yöntemiyle analiz edilmektedir. İncelenen hikâyelerde imam, hoca ve şeyh gibi dinî otorite figürlerinin toplumsal düzeni belirleyen ve yönlendiren aktörler olarak öne çıktığı; buna karşılık büyü, muska ve çeşitli hurafe pratiklerinin köylünün dinî yaşamında yaygın ve etkili biçimde varlığını sürdürdüğü tespit edilmiştir. Modernleşme ile birlikte ortaya çıkan yeni değerler, köyün geleneksel inanç yapısında kırılmalara yol açmakta; hikâyeler bu dönüşümü kimi zaman eleştirel, kimi zaman gözlemleyici bir perspektifle yansıtmaktadır. Sonuç olarak, 1923–1980 dönemi Türk hikâyesi, köylünün din algısını sosyolojik, kültürel ve zihniyet temelli boyutlarıyla ele alan zengin bir anlatı alanı sunmakta ve köy toplumunda dinin dönüşümüne dair önemli veriler ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Köylü
• Din algısı
• Türk hikâyesi
• Halk İslâmı
• Hurafe.

THE VILLAGE IN THE SHADOW OF BELIEF: RELIGION, SUPERSTITION, AND MENTALITY IN TURKISH SHORT STORIES 1923–1980

Öz

This study aims to examine how the perception of religion among peasants is represented in Turkish short stories written between 1923 and 1980. The modernization process, which accelerated with the establishment of the Republic, significantly transformed the social structure of rural life and the belief systems of peasants; this transformation is reflected in literary texts in explicit and multilayered ways. In this context, religion is addressed as a central element of village life, and the ways in which concepts such as belief, superstition, religious authority, fatalism, and social change are constructed within the mental world of fictional characters are analyzed through textual analysis. The findings indicate that figures of religious authority—such as imams, hodjas, and sheikhs—emerge as influential actors shaping the social order, while practices such as magic, amulets, and various superstitions remain prevalent in the religious life of peasants. The emergence of new values under the impact of modernization leads to ruptures in traditional belief structures, which are represented in the stories through both critical and observational perspectives. Ultimately, Turkish short stories of the 1923–1980 period provide a rich narrative field that reveals the sociological, cultural, and mental dimensions of peasants’ perceptions of religion and offer significant insights into the transformation of religion in rural society.

Anahtar Kelimeler

• Peasant
• perception of religion
• Turkish Short Story
• Folk Islam
• Superstition.

Kaynakça

1. Bilbaşar, K. (2015). Irgatların öfkesi. İstanbul: Can Sanat Yayınları.
2. Boratav, P. N. (2013). 100 soruda Türk folkloru. Ankara: Bilgesu Yayıncılık.
3. Bourdieu, P. (2019). Bir pratik teorisi için taslak. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
4. Buğra, T. (1954). İki uyku arasında. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
5. Duru, O. (1974). Ağır işçiler. İstanbul: Soyut Yayınları.
6. Ertem, S. (2014). Toplu öyküler. Erzurum: Salkımsöğüt Yayınları.
7. Esendal, M. Ş. (1983). Otlakçı. Ankara: Bilgi Yayınevi.
8. Geertz, C. (2020). Kültürlerin yorumlanması. İstanbul: Dergâh Yayınları.

9. Gellner, E. (2012). Müslüman toplum. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
10. Güntekin, R. N. (1995). Tanrı misafiri. İstanbul: İnkılap Kitabevi.
11. Hançerlioğlu, O. (1953). İnsansız şehir. İstanbul: Varlık Yayınevi.
12. Kabaağaçlı, C. Ş. (1971). Egenin dibi. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
13. Kabaağaçlı, C. Ş. (1973). Gençlik denizlerinde. İstanbul: Hürriyet Yayınları.
14. Kemal, O. (2007). Grev. İstanbul: Everest Yayınları.
15. Kemal, O. (2012). Ekmek kavgası. İstanbul: Everest Yayınları.
16. Kıray, M. B. (2000). Ereğli: Ağır sanayiden önce bir sahil kasabası. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
17. Kocagöz, S. (1951). Sam Amca. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
18. Kocagöz, S. (1964). Yolun üstündeki kaya. İstanbul: İmece Yayınları.
19. Mardin, Ş. (2019). Din ve ideoloji. İstanbul: İletişim Yayınları.
20. Muhteremoğlu, A. (1968). Toprak. İstanbul: Yay Yayınları.
21. Nazif, Ü. (1948). Yaşamak için. İstanbul: Varlık Yayınları.
22. Nesin, A. (1955). İt kuyruğu. İstanbul: Akbaba Mizah Yayınları.
23. Nesin, A. (1982). Bütün kitapları III. İstanbul: Karacan Yayınları.
24. Nesin, A. (2011). Kördöğüşü. İstanbul: Nesin Yayınevi.
25. Nesin, A. (2012). İnsanlar uyanıyor. İstanbul: Nesin Yayınevi.
26. Stirling, P. (1965). Turkish village. London: Weidenfeld and Nicolson.
27. Tarus, İ. (1954). Köle hanı. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
28. Topçu, N. (2015). Taşralı. İstanbul: Dergâh Yayınları.
29. Yiğiter, U. N. (1962). Aşk üçgeni. İstanbul: Yeditepe Yayınları.
30. Yıldız, B. (1975). Kara vagon. İstanbul: Cem Yayınevi.