Orta Oyunu Sanatçısı Kavuklu (Komik) Hamdi Efendinin Hayatı ve Faaliyetleri

Öz

Geleneksel Türk temaşa sanatında önemli bir yer edinen orta oyunu, Orta Asya’dan Anadolu’ya yayılan ve genişleyen Türk kültürünün en önemli unsurlarından biridir. Türk eğlence hayatının vazgeçilmez unsurları olan meddah, karagöz sanatlarından pek çok özelliği bünyesine alan orta oyunu, 19. yüzyıldan itibaren kesin şeklini almıştır. Orta oyunu geleneğinin adı bilinen önemli temsilcilerinden biri Hamdi Efendidir. Halk arasında “Eyüplü Hamdi”, “Komik Hamdi”, orta oyununda daha çok kavuklu rolü oynadığı için “Kavuklu Hamdi” gibi lakaplarla tanınan Hamdi Efendi, 1841 yılında Eyüp’te doğmuştur. Herhangi bir eğitimi olmamasına rağmen, sahip olduğu doğal yetenekleri sayesinde önce mahalle aralarında daha sonra da meydanlarda orta oyununa çıkarak kısa süre tanınır duruma gelmiştir. Güllü Agop’un imtiyazına karşı mücadele etmek amacıyla başlatılan tuluat tiyatrosuna öncülük eden Hamdi Efendi, gerek yöneticisi olduğu Zuhuri Kolu ile gerekse Hayalhane-i Osmani Kumpanyası ile tuluat tiyatrosunun gelişmesine önemli katkılar yapmıştır. Kumpanyada görev alan Pişekâr Küçük İsmail Efendi, Agah Efendi ve Büyük İsmail Efendi ile birlikte tuluat tiyatrosunun ortaya çıkmasına öncülük etmişlerdir. Hamdi Efendi, 1910 yılında Eyüp’te maddi sıkıntı içinde vefat etmiş, cenazesi Eyüp’teki Gümüşsuyu Mezarlığına defnedilmiştir. Yakın dönem geleneksel Türk tiyatrosunun önemli bir sanatçısı olan Hamdi Efendinin hayatı hakkında, Nurullah Tilgen tarafından kaleme alınan “Ortaoyunu Üstadı Kavuklu Hamdi” adlı kitap dışında müstakil bir çalışma bulunmamaktadır. Çalışmamızın amacı Hamdi Efendinin hayatı, sahneye çıkışı, orta oyunu ve tuluat tiyatrosundaki hizmetleri, kurduğu kumpanyalar, oynadığı oyunlar, oyunculuğu ve kişilik özellikleri hakkında bilgi vermektir. Başta döneme ait temel başvuru kaynakları olmak üzere, arşiv belgeleri, gazete, dergi ve hatıralardan yola çıkarak, geleneksel Türk tiyatrosuna damgasını vuran ve sahnedeki performansı ile birlerce kişinin gönlüne taht kuran Hamdi Efendinin, Türk tiyatro tarihi içerisindeki yeri ve önemi ortaya koyularak, bu alanda yapılacak çalışmalara katkı sağlanması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Orta Oyunu
• Tuluat Tiyatrosu
• Komik/Kavuklu Hamdi
• Temaşahane-i Osmani Kumpanyası
• Zuhuri Kolu

The Life and Activities of the Orta Oyunu Performer Kavuklu (Comic) Hamdi Efendi

Öz

Orta Oyunu, which has an important place in traditional Turkish performance art, is one of the most important elements of Turkish culture that spread and expanded from Central Asia to Anatolia. The middle play, which incorporates many features from the arts of meddah and karagöz, which are indispensable elements of Turkish entertainment life, took its definitive form starting from the 19th century. Hamdi Efendi is one of the prominent and well-known representatives of the in the middle play tradition. Hamdi Efendi, popularly known by nicknames such as “Eyüplü Hamdi”, “Komik Hamdi” (Comic Hamdi), and “Kavuklu Hamdi” because he mostly played the role of Kavuklu in the middle play, was born in Eyüp in 1841. Although he did not have any education, thanks to his natural talents, he became well-known in a short time by first performing in the neighborhood and then in the squares. Hamdi Efendi, who pioneered the improvisational theater, which was initiated to fight against Güllü Agop's privilege, made important contributions to the development of improvisational theater both with the Zuhuri Company, of which he was the director, and with the Hayalhane-i Osmani Company. Together with Pişekâr Küçük İsmail Efendi, Agah Efendi and Büyük İsmail Efendi, they pioneered the emergence of improvisational theater. Hamdi Efendi died in financial difficulties in Eyüp in 1910 and his body was buried in Gümüşsuyu Cemetery in Eyüp. There is no independent study on the life of Hamdi Efendi, an important artist of the traditional Turkish theater of the recent period, except for the book titled “Ortaoyunu Üstadı Kavuklu Hamdi” written by Nurullah Tilgen. The aim of our study is to give information about Hamdi Efendi's life, his debut on stage, his services in the middle play and improvisational theater, the troupes he founded, his acting and personality traits. Based on archival documents, newspapers, magazines and memoirs, especially the main reference sources of the period, it is aimed to contribute to the studies to be carried out in this field by revealing the place and importance of Hamdi Efendi, who left his mark on traditional Turkish theater and established the hearts of many people with his performance on the stage, in the history of Turkish theater.

Anahtar Kelimeler

• Orta Oyunu
• Tuluat Theatre
• Comic/Kavuklu Hamdi
• Temaşahane-i Osmani Troupe
• Zuhuri Troupe

Kaynakça

1. Arşiv Belgeleri
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, BOA., ŞD., 2458/31.
3. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, BOA., Y.PRK.ŞH., 1/57.
4. Süreli Yayınlar
5. Akşam, 12 Aralık 1947.
6. Cumhuriyet, 14 Ağustos 1975.
7. Hanımlara Mahsus Gazete, 26 Haziran 1902.
8. Hanımlara Mahsus Gazete, 2 Temmuz 1903.

9. Hayal, 12 Ekim 1875.
10. Hülasatü’l-Efkâr, 4 Eylül 1873.
11. Hülasatü’l-Efkâr, 28 Mayıs 1874.
12. İkdam, 14 Haziran 1902.
13. İkdam, 23 Kasım 1902.
14. İncili Çavuş, 2 Ekim 1908.
15. İstikbal, 24 Eylül 1875.
16. Karagöz, 23 Teşrinievvel 1326/5 Kasım 1910.
17. Karagöz, 28 Aralık 1908.
18. Kelebek, 23 Ağustos 1923.
19. Latife, 18 Mayıs 1875.
20. Malumat, 25 Kasım 1899.
21. Mecmua-ı Maarif, Sayı:79, 23 Şubat 1875.
22. Memleket, 16 Aralık 1947.
23. Mürüvvet, 26 Ekim 1889.
24. Saadet, 18 Aralık 1887.
25. Servet, 23 Ocak 1899.
26. Süs, 25 Ağustos 1923.
27. Tanin, 1 Şubat 1910.
28. Tanin, 31 Ocak 1910.
29. Tercüman-ı Hakikat, 11 Nisan 1892.
30. Tiyatro, 10 Haziran 1874.
31. Tiyatro, 12 Eylül 1875.
32. Vakit, 10 Teşrinievvel 1875.
33. Yeni Gazete, 12 Eylül 1910.
34. Kitap, Makale ve Tezler
35. Ahmed Rasim. (1924, 28 Aralık). Tuluatçılık. Akşam.
36. Ahmet Rasim. (1926). Muharrir bu ya!. Hamid Matbaası.
37. Aktaş, K. K. (1933, 15 Şubat). Küçük İsmail’in hatıratı: Türk cemiyetinde tiyatro-4. Fikirler, 4(93), 21-22.
38. Aktaş, K. K. (1939, 18 Mayıs). Tulûat tarihimizden Pişekâr Küçük İsmail Efendinin hatıratı: İlk tulûat kumpanyası. İşte böyle orta oyunu’nun sahneye koyulması ile vürut bulmuştu. Yeniasır.
39. Aktaş, K. K. (1939, 20 Mayıs). Tulûat tarihimizden Pişekâr Küçük İsmail Efendinin hatıratı 7-Komik Abdi Efendi, oyuna ilk çıkacağı gün “Ben bu haltı edemem…” diye soyunmağa başladı ve oyuna çıkmadı. Yeniasır.
40. Aktaş, K. K. (1939, 21 Mayıs). Tulûat tarihimizden Pişekâr Küçük İsmail Efendinin hatıratı 8-Hande Hanei Osmani. Bu, bizim kurduğumuz ilk tulûat kumpanyasının ismi idi ve çok muvaffak oluyordu. Yeniasır.
41. Aktaş, K. K. (1939, 3 Haziran). Tulûat tarihimizden Pişekâr Küçük İsmail Efendinin hatıratı 18-Meşrutiyetten sonra. Abdi saraydan çıkınca Hamdi’yi de alarak çok kuvvetli bir kumpanya kurduk. Yeniasır.
42. Aktaş, K. K. (1941, Ekim). Ramazanlarda tiyatro. Perde ve Sahne, (7), 11-12.
43. Aktaş, K. K. (1941, Haziran). Küçük İsmail. Perde ve Sahne, (3), 8-9.
44. Aktaş, K. K. (1946, 1 Ekim). Yakın çağlarımızın tiyatro tipleri: Komik Hamdi Efendi ve hususiyetleri. Fikirler, (322-323), 10-11.
45. Aktaş, K. K. (1946, 1 Mayıs). Tuluat tiyatrosu nasıl çıkmıştır? Fikirler, (312-313), 12, 22.
46. Albayrak, N. (2007). Orta oyunu. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 33, ss. 400-402). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
47. Alpman, H. K. (1977). Ahmet Fehim Bey’in hatıraları. Tercüman 1001 Temel Eser.
48. Alus, S. M. (1948, 4 Eylül). Kavuklu Hamdi ve ortaoyunu. Aydede.
49. Alus, S. M. (1950, Temmuz). Eski millî tiyatromuz: Orta oyunu. Resimli Tarih Mecmuası, (7), 267-268.
50. And, M. (1962). Kavuklu Hamdi’den üç orta oyunu. Forum Yayınları.
51. And, M. (1972). Tanzimat ve istibdat döneminde Türk tiyatrosu 1839-1908. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
52. And, M. (1973). 50 yılın Türk tiyatrosu. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
53. Aykaç, O. (2019). Geçmişten günümüze ortaoyunu geleneği. Akçağ Yayınları.
54. Baltacıoğlu, İ. H. (1942). Ortaoyunu. Ülkü, 2(14), 11.
55. Coşkun, S. (1939, 27 Ocak). Hayatım: Anlatan Naşit, Kavuklu Hamdi’nin şahsiyeti. Son Posta.
56. Çavaş, R. (1994). Hamdi (Kavuklu). İçinde Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi (C. 3, ss. 542-546). Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını.
57. Delilbaşı, A. S. (1944, 18 Mart). Tiyatro tarihimizden: Abürrezzak-Abdi Efendi. Ulus.
58. Efe, N. R. (1937). Türk nüktecileri. Nebioğlu Yayınevi.
59. Ekrem Reşad, & Osman Ferid. (1327-1329). 1327 sene-i maliyesine mahsus musavver Nevsal-i Osmani (3. sene). İkbal Kütüphanesi.
60. Ertuğrul, M. (1989). Benden sonra tufan olmasın! Anılar (1. bs.). Dr. Nejat Eczacıbaşı Vakfı Yayınları.
61. Gerçek, S. N. (1930). Türk temaşası: Meddah, Karagöz, ortaoyunu. Matbaa-i Ebüzziya.
62. Gerçek, S. N. (2021). Türk temaşası meddah, Karagöz, orta oyunu ve temaşa sanatı üzerine toplu yazılar (O. M. Öztürk, Haz.). Ötüken Yayınları.
63. Gönç, R. H. (1944, 22 Haziran). Tanıdığım eski sanatkârlardan: Kavuklu Hamdi. Vakit.
64. Gruda, Y. (2011). Kavuklu Hamdi ortaoyunu (1. bs.). Mitos-Boyut Tiyatro Yayınları.
65. Güntekin, R. N. (1945, 23 Ocak). Sahnede Türk sesi. Ulus.
66. Hamdi. (1947, Ocak). Aylık Ansiklopedi, 3(33).
67. Hamid Zübeyr. (1928, Teşrinievvel). Orta oyununa dair: Orta oyuncularından Pişekâr Küçük İsmail Efendinin hatıratı. Türk Yurdu, (204-210), 8-17.
68. İzzet, S. (1941, 28 Ağustos). Tiyatroya dair konuşmalar: Tulûat sahnelerinin açtığı yol. Akşam.
69. Karaboğa, K. (2011). Geçmişten günümüze İstanbul tiyatroları I: Suriçi İstanbul’u, Bakırköy ve çevresi. Yapı Kredi Yayınları.
70. Karahasanoğlu, S. H. (1992, Mart). Doksanbeş yıl önce Şehzabaşı’nda ramazan temaşası. Tarih ve Toplum, 17(99), 46-47.
71. Karavar, H. (2022). Batılılaşma etkisinde halk tiyatrosu tuluat. Millî Folklor, 34(134), 119-130.
72. Kavuklu Hamdi ve ortaoyunu. (1948, 4 Eylül). Aydede, 2.
73. Kavuklu Hamdi, peşekârları, zenneleri, taklidleri. (1939, 14 Mart). Akşam.
74. Kaygılı, O. C. (1937, 23 Ocak). Orta oyununun tarihi. Son Posta.
75. Kaygılı, O. C. (1941, 31 Ağustos). Kavuklu Hamdi meselesi. İkdam.
76. Konur, T. (1995). Ortaoyunu. Tiyatro Araştırmaları Dergisi, 12(12), 47-51.
77. Kudret, C. (2007). Ortaoyunu (C. 1, 1. bs.). Yapı Kredi Yayınları.
78. Kunos, İ. (1978). Türk halk edebiyatı (T. Gülensoy, Haz.). Tercüman Gazetesi Yayınları.
79. Mahmud Ragıb. (1324). Tiyatro. Nevsal-i Ragıp (1. sene). Karabet Matbaası.
80. Martinovitch, N. (1933). The Turkish theatre. Theatre Arts Inc.
81. Menzel, T. (1941). Meddah, Schatten Theater und Orta Ojunu. Orientallisches Institut Praha.
82. On birinci kitap: Orta oyunları. (1927). Haftalık Mecmua Yayını.
83. Orta oyunu Kavuklu Hamdi. (1974, 4 Ekim). Akşam.
84. Ramazan sohbeti: Orta oyunu san’atkarları nasıl yetişirlermiş? (1938, 2 Kasım). Yeni Sabah.
85. Refik Ahmet. (1934). Türk tiyatrosu tarihi. Kanaat Kütüphanesi.
86. Refik Halid (Karay). (1941, 25 Ağustos). Kavuklu Hamdi’nin nezaheti. Tan.
87. Saffet Nezihi. (1326/1911, 14 Ocak). Mahsus-u mutalaa ve tetebbu’ tiyatroları ve tiyatrolarımız. Resimli Kitap, 5(27), 192-193.
88. Sahnede elli sene: Fehim Efendinin hatıraları, bizde tuluatçılık nasıl vücut buldu? (1926, 14 Temmuz). Vakit.
89. Sedes, S. İ. (1941, 1 Eylül). Kavuklu Hamdi. İkdam.
90. Sedes, S. İ. (1948, 28 Ağustos). Tiyatroya dair konuşmalar. Akşam.
91. Tilgen, N. (1948). Ortaoyunu üstadı Kavuklu Hamdi. Eyüp Halkevi Neşriyatı.
92. Tuna, E. (1990). Göstergebilimsel bir yaklaşımla ortaoyunu (Tez No. 11989) [Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
93. Tuncor, F. R. (1969, Temmuz). Orta oyunu ve Kavuklu Hamdi. Önasya, 4(47), 19.
94. Türkmen, N. (1971). Orta oyunu (1. bs.). Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
95. Türkmen, N. (2001). Orta oyununda ehemmiyet derecelerine göre tipler. İçinde A. Emeksiz (Haz.), Orta oyunu kitabı (ss. 47-92). Kitabevi Yayınları.
96. Uğur Durmaz, U. (2018). Geleneksel Türk tiyatrosunda kavuk: Bir simgenin işlevi, özellikleri ve dünden bugüne yolculuğu. Uluslararası Beşeri Bilimler ve Eğitim Dergisi, 9(22), 25.
97. Üçok, A. K. (2002). Görüp işittiklerim (C. 3). Okuyan Adam Yayınları.
98. Ülkütaşır, M. Ş. (1973). Tarihi Türk temaşası orta oyunu. Türk Kültürü, 11(124), 237.
99. Yesarî, M. (2001). Orta oyuncuların piri: Kavuklu Hamdi. İçinde A. Emeksiz (Haz.), Orta oyunu kitabı (ss. 249-252). Kitabevi Yayınları.