17. Yüzyıl Batı Bilimsel Dönüşümü ve Osmanlı Medrese Müfredatında Süreklilik: Astronomi ve Matematik Örneği

Öz

15. yüzyılda Batı’da yaşanan ekonomik ve siyasi dönüşüm süreci bilime de yansımıştır. Batı’da 17. Yüzyılda Kopernik ile başlayan astronomideki paradigma değişimi sırasıyla Tycho Brahe, Johannes Kepler ve Galilei Galileo’nun çalışmaları ile gelişim göstermiştir. Astronomini ardından matematikte yaşanan dönüşüm ise René Descartes ve Isaac Newton aracılığıyla sürdürülmüş; Newton ile doruk noktasına ulaşmıştır. Yaşanan bu dönüşümler ile Batı’da bilim, evreni kontrol etmek ve ondan insanın faydasına olacak şekilde faydalanmak amacına hizmet eden bir araç konumuna gelmiştir. Bu dönüşüm aynı dönemde Osmanlı medreselerinde bir zihniyet dönüşümü yaratmak yerine seçici geçirgen bir yaklaşımı ortaya çıkarmıştır. Bu çalışma 17. Yüzyılda Batı’da yaşanan Bilimsel Devrim sürecinin, matematik ve astronomideki gelişmeler çerçevesinde Osmanlı medrese müfredatına nasıl yansıdığını incelemektedir. Çalışmanın temel amacı Batı’daki paradigma değişimi ile Osmanlı’daki süreklilik arasındaki ilişkiyi metodolojik ve ontolojik olarak eğitim kaynakları üzerinden analiz ederek anlamlandırmaktır. Çalışma nitel bir araştırma olup tarihsel karşılaştırmalı analiz yöntemi benimsenmiştir ve zaman olarak 17. Yüzyıl ile ayrıca disiplinler olarak da astronomi ve matematik disiplinleri ile sınırlandırılmıştır. Ulaşılan genel sonuçlar ise 17. yüzyılda Bilimsel Devrim ile Batı’da bilgi doğa üzerinde hâkimiyet kurmak için bir araç niteliği almıştır. Aynı dönemde Osmanlı’da ise bilgi pratik ihtiyaçlara cevap veren yardımcı bir araç olarak görülmüştür. Batı’daki gelişmelerin Osmanlı’da kurumsal bir dönüşüm yaratmak yerine seçici geçirgen bir şekilde klasik sistemin içine eklemlendiği ortaya konmaktadır. Ayrıca Batı ve Osmanlı bilimi arasındaki en temel farkın bilginin amacı, meşruiyeti ve ontolojik konumu olduğu gösterilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Bilimsel Devrim
• Osmanlı Medreseleri
• Matematik
• Astronomi
• Müfredat.

17th-Century Western Scientific Transformation and Continuity in Ottoman Madrasa Curriculum: The Example of Astronomy and Mathematics

Öz

The economic and political transformation that took place in the West in the 15th century was also reflected in science. The paradigm shift in astronomy, beginning with Copernicus in the 17th century, was subsequently developed through the works of Tycho Brahe, Johannes Kepler, and Galileo Galilei. The transformation in mathematics, following astronomy, continued through René Descartes and Isaac Newton, reaching its peak with Newton. With these transformations, science in the West became a tool serving the purpose of controlling the universe and utilizing it for the benefit of humanity. This transformation, however, instead of creating a change in mindset in Ottoman madrasas, resulted in a selectively permeable approach. This study examines how the Scientific Revolution in the West in the 17th century, within the framework of developments in mathematics and astronomy, was reflected in the Ottoman madrasa curriculum. The main aim of the study is to analyze and understand the relationship between the paradigm shift in the West and continuity in the Ottoman Empire methodologically and ontologically through educational sources. This study is a qualitative research employing a historical comparative analysis method, and is limited to the 17th century and the disciplines of astronomy and mathematics. The general conclusions reached are that in the 17th century, with the Scientific Revolution in the West, knowledge became a tool for establishing dominance over nature. In the Ottoman Empire during the same period, knowledge was seen as a helpful tool responding to practical needs. It is shown that instead of creating an institutional transformation in the Ottoman Empire, Western developments were selectively and permeably incorporated into the classical system. Furthermore, it is demonstrated that the most fundamental difference between Western and Ottoman science lies in the purpose, legitimacy, and ontological position of knowledge.

Anahtar Kelimeler

• Scientific Revolution
• Ottoman Madrasas
• Mathematics
• Astronomy
• Curriculum.

Kaynakça

1. ADIVAR, Adnan, Osmanlı Türklerinde İlim, Remzi Kitabevi, İstanbul 1982.
2. ADIVAR, Adnan, Tarih Boyunca İlim ve Din, Remzi Kitabevi, İstanbul 1987.
3. AKHİSÂRÎ, Hasan Kâfî el-, Dünyanın Düzeni İçin Hikmetli Yollar: Osmanlı Yönetim Sanatı (Usûlü’l-Hikem fî Nizâmi’l-Âlem), haz. Kenan Ziya Taş, Doğu Kitabevi, İstanbul 2011.
4. ALAN, Ercan, “Arşiv Kaynağı Olarak Kadıasker Ruznamçelerinin Medreseler ve Müderrisler Açısından Önemi”, Osmanlı Medreseleri: Eğitim-Yönetim ve Finans, ed. Fuat Aydın, Mahmut Zengin, Kübra Cevherli, Yunus Kaymaz, İstanbul 2019, ss. 195-207.
5. AMÂSÎ, İbrahim b. Ahmed el-, Tercüme-i Şakâ’ik-i Nu‘mâniyye: Amâsî’nin Şakâ’ik Tercümesi İnceleme - Tenkitli Metin, haz. Gökhan Alp, ed. Derya Örs, İstanbul 2021.
6. ASİMOV, Isaac, Bilim ve Buluşlar Tarihi Çev. Elif Topçugil, İmge Kitabevi Yayınları, İstanbul 2006.
7. AYDIN, Cengiz “Ali Kuşçu”, DİA, C. 2, İstanbul 1989, ss. 408-410.
8. AYDÜZ, Salim, “Osmanlı Astronomi Müesseseleri”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C. 2, S. 4, İstanbul 2004, ss. 411-453.

9. AYSOY, Mehmet. “ ‘Bilim Devrimi’ Kavramı ve Osmanlı” İnsan ve Toplum, C. 4, S. 8, İstanbul 2014, ss. 85–106.
10. BAGA, Elif. “XVI. Ve XVIII. Yy’da Osmanlı Matematik Eğitiminin İzini Sürmek: Ömer El-Çelli’nin Bahâî Şerhi”, Keşf-i Kadîmden Vaz’-ı Cedîde İslâm Bilim Tarihi ve Felsefesi, ed. İ. Özcoşar-A. Karakaş-M. Öztürk-S. Aslan, Divan Kitap Yay, İstanbul 2019, ss. 273-285.
11. BALTACI, Cahit, “Osmanlı Devleti’nde Eğitim ve Öğretim”, Türkler Ansiklopedisi, C. 11, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, ss. 830-873.
12. BALTACI, Cahit, “Osmanlı Eğitim Sistemi”, Yeni Türkiye, C. 2, S. 7, (Eğitim Özel Sayısı), Yeni Türkiye Medya Hizmetleri, Ankara 1996, ss. 467-470.
13. BALTACI, Cahit, XV–XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri, C. 1-2, M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, İstanbul 2005.
14. BEN-ZAKEN, Avner. “Osmanlı İmparatorluğu'nda Bilimsel Faaliyetler.” Türkler Ansiklopedisi, Ed. Hasan Celal Güzel vd. C. 11, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, ss. 391–537.
15. BEYAZIT, Yasemin, “Osmanlı İlmiye Bürokrasisinde Şeyhülislamlığın Değişen Rolü ve Mülâzemet Sistemi (XVI. – XVIII. yüzyıllar), Belleten, C. 73, S. 267, Ağustos 2009, ss. 423-442.
16. BEYAZIT, Yasemin, “XVI. Yüzyıl Osmanlı İlmiyye Kanûnnâmeleri ve Medrese Eğitimi”, Belleten, C. LXXVIII, S. 283, Ankara 2014, ss. 955-992.
17. BOZKURT, Nebi, “Medrese”, DİA, C. 28, Ankara 2003, ss. 323-327.
18. BUĞDAY, İsmail, Osmanlılarda Selefî Bir Hareket: Kadızâdeliler, İnönü Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Malatya 2021.
19. BURSEVÎ, İsmâil Hakkı, Tamâmü’l-Feyz fî Bâbi’r-Ricâl: Atpazarî Kutup Osman Efendi Menâkıbı, çev. Ramazan Muslu - Ali Namlı, İstanbul 2020.
20. BURTON M. David, Matematik Tarihi, Nobel Yaşam, Ankara 2021.
21. CİVELEK, Gökhan, “Osmanlı Rumelisi’nde İlmiye Mensuplarının Okuduğu ve Okuttuğu Kitaplar: 17. Yüzyıl Manastır Şehri Örneği”, Balkan Araştırma Enstitüsü Dergisi / Journal of Balkan Research Institute, C. 13, S. 1, Temmuz 2024, ss. 29-87. https://doi.org/10.30903/Balkan.1505818
22. DEMİR, Remzi, Osmanlılarda Bilimsel Düşüncenin Yapısı, Epos Yayınları, Ankara 2014.
23. DEMİR, Remzi. “Osmanlılar Döneminde Bilim-Felsefe Birikimine Genel Bir Bakış”, Dört Öge, Yıl: 8, S. 16, Ankara 2019, ss. 1-16.
24. DEMİREL, Muammer, Medrese Eğitimi, İdeal Kültür, İstanbul 2022.
25. DEVELLİOĞLU, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Lügat, Tan Matbaası, İstanbul 1949.
26. DOĞAN, Aylin. “Bilim ve Teknolojinin Gelişimi Açısından Osmanlı ve Batı Üzerine Bir Değerlendirme” Econharran Harran Üniversitesi İİBF Dergisi, C. 5, S. 7, Şanlıurfa 2021, ss. 1–16.
27. ELMACI, İrfan, “Osmanlı Türkiyesinde Bilim Akademisi Kurma Girişimleri ve Deney”, Osmanlı Bilimi Araştırmaları, C. 18, S. 2, Istanbul University Press, İstanbul 2017, ss. 77–92.
28. ELMALILI M. Hamdi Yazır, Kur’an-ı Kerim Meali https://ia902807.us.archive.org/22/items/Kuran-Kerimzerine-Meal-TefsirTecvidVbKitaplar/Elmalili-Muhammed-Hamdi-Yazir-Kurani-Kerim-Meali.pdf
29. ELMAS, M. Fatih, “17. ve 18. Yüzyıllarda Osmanlı (B)ilim-Felsefe Dünyası: Yeni Anlayış Karşısında Duraksamanın Bazı Nedenleri Üzerine.” Felsefe Dünyası Dergisi, C. 1, S. 75, Ankara 2022, ss. 298-336.
30. ERZURUMLU İBRAHÎM HAKKI, Marifetnâme, sad. Durali Yılmaz, Ataç Yayınları, İstanbul 2013.
31. FARA, Patricia, Bilim: Dört Bin Yıllık Bir Tarih, Çev. Aysun Babacan, Metis Yayınları, İstanbul 2012.
32. FAZLIOĞLU, İhsan, “er-Risâletü’l-Muhammediyye” DİA, C. 35, İstanbul 2008, ss. 129-130.
33. FAZLIOĞLU, İhsan, “Hendese: Osmanlı Dönemi”, DİA, C. 17, İstanbul 1998, ss. 199-208.
34. FAZLIOĞLU, İhsan, “İki Ucu Müphem Bir Köprü: ‘Bilim’ ile ‘Tarih’ ya da ‘Bilim Tarihi’”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C. 2, S. 4, 2004, ss. 9-27.
35. FAZLIOĞLU, İhsan, “Kadızâde-i Rûmî”, DİA, C. 24, İstanbul 2001, ss. 98-100.
36. FAZLIOĞLU, Şükran, “Osmanlı Medrese Müfredatına Dair Çalışmalar: Nereden Nereye?”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C. 6, S. 12, 2008, ss. 593-609.
37. GAZZÂLÎ, İmam, İslâm’da Müsamaha: Faysalü’t-Tefrika Beyne’l-İslâm ve’z-Zendaka, çev. Süleyman Uludağ, Dergâh Yayınları, İstanbul 2013.
38. GÖKDOĞAN, M. Dosay, “Osmanlılarda Matematik” Türkler Ansiklopedisi, ed. Hasan Celal Güzel vd. C. 11, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, ss. 481-500.
39. HESSEN, Boris, “The Social and Economic Roots of Newton’s Principia” The Social and Economic Roots of the Scientific Revolution, S. 278, Ed. G. Freudenthal and P. McLaughlin, Springer, Boston 2009, ss. 41–101.
40. HIZLI, Mefail, “Osmanlı Klasik Döneminde Medrese”, Türkler Ansiklopedisi, C. 11, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, ss. 791-810.
41. HIZLI, Mefail, “Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler ve Eserler” Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, C. 17, S. 1, Bursa 2008, ss. 25–46.
42. İHSANOĞLU, Ekmeleddin, “Batı Bilimi ve Osmanlı Dünyası: Bir İnceleme Örneği Olarak Modern Astronomi’nin Osmanlı’ya Girişi (1660 - 1860)”. Belleten, C. 56, S. 217, TTK, Ankara 1992, ss. 727-774, https://doi.org/10.37879/belleten.1992.727.
43. İHSANOĞLU, Ekmeleddin, “Bilim Tarihi”, TÜBİTAK Bilim Tarihi Ansiklopedisi, https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/bilim_tarihi (Erişim Tarihi: 24.05.2026).
44. İHSANOĞLU, Ekmeleddin, “İlmiye Teşkilatı”, Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, ed. E. İhsanoğlu, C. 1-2 IRCICA, İstanbul 1994, ss. 247-279.
45. İHSANOĞLU, Ekmeleddin, “Osmanlı Eğitim ve Bilim Müesseseleri”, Osmanlı Devleti ve Tarihi, C. 2, ed. E. İhsanoğlu, IRCICA, İstanbul 1998, ss. 223-294.
46. İHSANOĞLU, Ekmeleddin, “Osmanlıların Batıda Gelişen Bazı Teknolojik Yeniliklerden Etkilenmeleri”, Osmanlılar ve Batı Teknolojisi: Yeni Araştırmalar Yeni Görüşler, haz. Ekmeleddin İhsanoğlu, Edebiyat Fakültesi Basımevi, İstanbul 1992, ss. 121-139.
47. İHSANOĞLU, Ekmeleddin, Medreseler Neydi, Ne Değildi?, Kronik, İstanbul 2019.
48. İHSANOĞLU, Ekmeleddin, Science, Technology and Learning in the Ottoman Empire: Western Influence, Local Institutions, and the Transfer of Knowledge, Variorum Collected Studies Series, Routledge, İngiltere 2004. İPŞİRLİ, Mehmet, “Medrese: Osmanlı Dönemi”, DİA, C. 28, Ankara 2003, ss. 327-333.
49. İPŞİRLİ, Mehmet, Osmanlı İlmiyesi, Kronik, İstanbul 2021.
50. İZGİ, Cevat, “Osmanlı Medreselerinde Aritmetik ve Cebir Eğitimi ve Okutulan Kitaplar”, Osmanlı Bilimi Araştırmaları İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Bilim Tarihi Bölümü’nün Kuruluşunun 10. Yıldönümü Münasebetiyle Ekmeleddin İhsanoğlu’na Armağan, yay. haz. Feza Günergun, İstanbul 1995, ss. 129-158.
51. İZGİ, Cevat, Osmanlı Medreselerinde İlim Riyâzi ve Tabiî İlimler, Küre Yay., İstanbul 2021.
52. KARAHAN, Osman, Eğitim Programları ve Eğitim Felsefesi Bağlamında Medreseler (Osmanlı Döneminde Eğitim), (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Van 2021. KÂTİP ÇELEBİ, Bozuklukların Düzeltilmesinde Tutulacak Yollar (Düstûru’l-Amel li Islâhi’l-Halel), haz. Ali Can, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1982.
53. KÂTİP Çelebi, Mîzânü’l-Hak fî İhtiyâri’l-Ehakk: İslam’da Tenkit ve Tartışma Usulü, Sadeleştirenler: Süleyman Uludağ ve Mustafa Kara, Marifet Yayınları, İstanbul 2001.
54. KAZICI, Ziya, Osmanlı’da Eğitim-Öğretim, Bilge Yayıncılık, İstanbul 2004.
55. KOÇİ BEY, Koçi Bey Risalesi, haz. Zuhuri Danışman, Devlet Kitapları, İstanbul, t.y.
56. KOYRÉ, Alexandre, Bilim Tarihi Yazıları C. 1, Çev. Kurtuluş Dinçer, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara 2000.
57. KOYRÉ, Alexandre, Kapalı Dünyadan Sonsuz Evrene, Çev. Aziz Yardımlı, İdea Yayınları, İstanbul 1998.
58. KUHN, S. Thomas, Bilimsel Devrimlerin Yapısı, Kırmızı Yayınları, İstanbul 2017.
59. KUHN, Thomas S., Kopernik Devrimi: Batı Düşüncesinin Gelişiminde Gözlemsel Astronomi, çev. Halil Turan, Dursun Bayrak ve Sinan Kadir Çelik, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara 2007.
60. MASON, F. Stephen, “Some Historical Roots of the Scientific Revolution”, Science & Society, C. 14, S. 3, Londra 1950, ss. 237–264.
61. MECDÎ Mehmed Efendi, Hadâ’iku’ş-Şakâ’ik: Mecdî’nin Şakâ’ik Tercümesi, C. 1, haz. Bilal Alpaydın - Fatih Odunkıran, ed. Derya Ör, İstanbul 2022.
62. MERRİMAN, John, Rönesans’tan Bugüne Modern Avrupa Tarihi, Çev. Şükrü Alpagut, Say Yayınları, Ankara 2018.
63. MURPHEY, Rhoads, “Osmanlıların Batı Teknolojisini Benimsemedeki Tutumları: Efrenci Teknisyenlerin Sivil ve Askerî Uygulamalardaki Rolü”, Osmanlılar ve Batı Teknolojisi: Yeni Araştırmalar Yeni Görüşler, haz. Ekmeleddin İhsanoğlu, Edebiyat Fakültesi Basımevi, İstanbul 1992, ss. 7-20.
64. MUSTAFA ÂLÎ, Gelibolulu Efendi, Kitâbü't-Târîh-i Künhü'l-Ahbâr, haz. Ahmet Uğur, Mustafa Çuhadar, Ahmet Gül ve İbrahim Hakkı Çuhadar, Erciyes Üniversitesi Yayınları, Kayseri 1997.
65. NEV‘ÎZÂDE ATÂYÎ, Hadâ’iku’l-Hakâ’ik fî Tekmîleti’ş-Şakâ’ik: Nev‘îzâde Atâyî’nin Şakâ’ik Zeyli, C. 1, haz. Suat Donuk, ed. Derya Örs, İstanbul 2017.
66. OSLER, Margaret, J., “Scientific Revolution”, Encyclopaedia Britannica, Erişim Tarihi: Aralık 2025, www.britannica.com/science/Scientific-Revolution. Accessed 25 Dec. 2025.
67. ÖZDEMİR, Muhammet, Gazzâlî’nin Tehâfütü’l-Felâsife Adlı Eserinde ‘Üç Mesele’nin Ele Alınışı ve İbn Sînâ’nın Görüşleriyle Mukayesesi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul 2012.
68. ÖZYILMAZ, Ömer, Osmanlı Medreselerinin Eğitim Programları, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, Kültür Eserleri Dizisi, Ankara 2002.
69. POLANYI, Michael, Personal Knowledge: Towards a Post-Critical Philosophy, London 1958.
70. ROUYHAB, Khaled, “17. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda ‘Bağnazlığın Zaferi’ Efsanesi”, Çev. Tuğrul Kütükçü ve Aygün Yılmaz, Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi, S. 9, İzmir 2019, ss. 293–315.
71. ROUYHAB, Khaled, Islamic Intellectual History in the Seventeenth Century: Scholarly Currents in the Ottoman Empire and the Maghreb, Cambridge University Press, Cambridge 2015.
72. SAÇAKLIZÂDE, Tertîbü’l-Ulûm, çev. Z. Pak ve A. Özdoğan, Ukde Yayınları, Kahramanmaraş 2009.
73. SAKAOĞLU, Necdet, Osmanlı’dan Günümüze Eğitim Tarihi, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2003.
74. SHAPİN, Steven, Bilimsel Devrim, Çev. Ayşegül Yurdaçalış, İzdüşüm Yayınları, İstanbul 2000.
75. ŞENSOY, Sedat, "Şerh", Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 38, Türkiye Diyanet Vakfı, İstanbul 2010, ss. 555-558.
76. TAŞKÖPRÜLÜZÂDE, Ahmed Efendi, Eş-Şakâ'iku'n-Nu'mâniyye fî Ulemâi'd-Devleti'l-Osmâniyye: Osmanlı Âlimleri, haz. Muhammet Hekimoğlu, ed. Derya Örs, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, İstanbul 2019.
77. TOPDEMİR, Hüseyin Gazi, “Öklid”, DİA, C. 34, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2007, ss. 24-25.
78. TOPDEMİR, Hüseyin Gazi, “Takıyyüddîn er-Râsıd”, DİA, C. 39, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2010, ss. 454-456.
79. TOPUZOĞLU, Tevfik Rüştü, “Haşiye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 16, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2010, ss. 419-422.
80. ULUSOY, Ahmet, Kuruluşundan 17. Yüzyıla Kadar Osmanlı Medreselerinde Eğitim-Öğretim Faaliyetleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Konya 2007.
81. UNAN, Fahri, “Osmanlı Medrese Uleması: İlim Anlayışı ve İlmî Verim”, Türkler Ansiklopedisi, C. 11, Yeni Türkiye Yayınları, Ankara 2002, ss. 811-829.
82. UNAT, Yavuz, “Osmanlı Astronomisinin Epistemik Değişimi Üzerine Bir Değerlendirme”, The Second International Prof. Dr. Fuat Sezgin Symposium on History of Science in İslam Proceedings Book, ed. M. C. Kaya, N. Özdemir ve G. Aksoy, İstanbul 2023, ss. 147–158. DOI : 10.26650/PB/AA08.2023.002.010
83. UNAT, Yavuz, vd. “17. ve 18. Yüzyıl Osmanlı Astronomisine Dair Kısa Bir İnceleme”, Anadolu Öğretmen Dergisi, C. 5, S. 1, Aksaray 2021, ss. 200–206.
84. UZUNÇARŞILI, İ. Hakkı, Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilatı, TTK, Ankara 2022.
85. WEBER, Max, The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, Çev. Talcott Parsons, George Allen & Unwın, Londra 1950.
86. WESTFALL, S. Richard, Modern Bilimin Oluşumu, Çev. İsmail Hakkı Duru, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ankara 2000.
87. YILDIRIM, Cemal, Bilim Tarihi, Remzi Kitabevi, İstanbul 2011.
88. YILDIRIM, Cemal, Bilimin Öncüleri, TÜBİTAK Yayınları, Ankara 1999.
89. YILDIRIM, Mustafa, “17. Yüzyılda Avrupa’da Kurulan Bilim Akademileri ve Bilimsel Gelişmelerdeki Rolleri”, ÇKÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 10, Çankırı Aralık 2019, ss. 96–102.
90. YILMAZ, Özlem, Peçuylu İbrahim Efendi: Târîh-i Peçuylu (Tahlil-Metin), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İstanbul 2025.
91. ZENGİN, Zeki Salih, “Osmanlı Medreselerindeki Gerilemenin Sebep ve Sonuçları Üzerine Bir Değerlendirme”, Vakıflar Dergisi, S. 26, 1997, ss. 401-409.