KUTADGU BİLİG'DE SÖZSÜZ İLETİŞİM UNSURU OLARAK VÜCUT HAREKETLERİ

Yıl 2025, Cilt: 2025 Sayı: 50, 129 - 150, 30.12.2025

Selcen Koca

https://doi.org/10.59257/turkbilig.1541333

Öz

Sözsüz iletişim; kelimeler dışındaki davranış ve unsurlarla, sözlü iletişim kanalları dışındaki imkânlarla anlam üretme sürecidir. Sözsüz iletişimin temel işlevi; sözlü iletişimi destekleyip güçlendirerek, onun yerine geçerek veya onunla çelişerek anlamı iletmektir. Sözsüz iletişimde mesaj farklı kanallarla iletilebilir. Vücut hareketleri, göz teması ve bakış, dokunma, sesin nitelikleri, zaman, mekân, dış çevre, nesne ve eşya, kıyafet, koku sözsüz iletişimin mesajlarını oluşturan başlıca unsurlardır. Sözsüz iletişim kanalları arasında vücut hareketleri ve bu kanalın bir alt kolunu teşkil eden göz teması ve bakış, vücudun bilinçli ve bilinçsiz/istem dışı hareketlerini ve duruşunu kapsar. Bilgi verme, duyguyu ifade etme veya iletişime çeşitli şekillerde katkı sağlama işlevine sahip vücut hareketleri; cinsiyete, yaşa, sosyal statüye, içinde bulunulan ortama, döneme, kültüre, coğrafyaya ve etnik kökene göre şekillenir ve değişir. Sözsüz iletişim unsurları; yazı dilinde sözcükler ve ifadelerle, betimleme yoluyla görselleştirilir. Özellikle edebî ve kurgusal metinlerde sözsüz iletişim unsurları; zihinsel, duygusal ve ruhsal hâllerin belirtilmesinde, bir eylemin betimlenmesinde, kişilerin arasındaki ilişkiyi ortaya koymada, karakterlerin tanımlanmasında ve tanıtılmasında, konuşma akışının sağlanmasında önemli bir işleve sahiptir. Bu çalışmada, İslami Türk edebiyatının bilinen ilk eseri olan Kutadgu Bilig'de yer alan sözsüz iletişim unsurlarından vücut hareketleri tespit edilerek işaret ettikleri anlamlar ve işlevler bakımından analiz edilecektir. Buna göre çalışma sonucunda elde edilen veriler ve sunulan incelemelerle, yazılı bir metin olan Kutadgu Bilig'de sözsüz iletişim unsurlarının nasıl, ne amaçla ve hangi işlevde kullanıldığı tespit edilecektir. Kutadgu Bilig'de yer alan vücut hareketlerinin kültürel yapı ve toplumsal normlar, devlet geleneği ve siyasi protokol ve nezaket stratejileriyle ilişkisi aydınlatılarak duygusal ifadelerin belirtilmesindeki işleyişleri ve iletişimsel rolleri tartışılacaktır. Böylece özelde Kutadgu Bilig'de genelde ise Türkçe yazı dilinde sözsüz iletişim unsurlarından vücut hareketlerinin özellikleri, görünümü, işleyişi ve işlevi ortaya koyulacaktır.

Anahtar Kelimeler

sözsüz iletişim , vücut hareketleri , göz teması/bakış , Kutadgu Bilig , Karahanlı Türkçesi

Kinesics As an Element of Non-Verbal Communication in Kutadgu Bilig

Öz

Nonverbal communication is the process of producing meaning with behaviors and elements other than words, with possibilities other than verbal communication channels. The basic function of nonverbal communication is to convey meaning by supporting and strengthening verbal communication, replacing it or contradicting it. The message can be conveyed through different channels in nonverbal communication. Kinesics, eye contact and gaze, touch, qualities of sound, time, place, external environment, objects and belongings, clothing, smell are the main elements that constitute the messages of nonverbal communication. Among the nonverbal communication channels, kinesics and eye contact and gaze, which constitute a sub-branch of this channel, include the conscious and unconscious/involuntary movements and posture of the body. Kinesics, which have the function of providing information, expressing emotions or contributing to communication in various ways, are shaped and changed according to gender, age, social status, environment, period, culture, geography and ethnicity. Nonverbal communication elements are visualized with words and expressions in written language and through description. Especially in literary and fictional texts, nonverbal communication elements have an important function in expressing mental, emotional and spiritual states, describing an action, revealing the relationship between people, defining and introducing characters, and ensuring the flow of speech. In this study, kinesics, which are among the nonverbal communication elements in Kutadgu Bilig, the first known work of Islamic Turkish literature, will be determined and analyzed in terms of the meanings and functions they indicate. Accordingly, with the data obtained as a result of the study and the examinations presented, it will be determined how, for what purpose and in what function the nonverbal communication elements are used in Kutadgu Bilig, which is a written text. The relationship between the kinesics in Kutadgu Bilig and the cultural structure and social norms, state tradition and political protocol and politeness strategies will be illuminated and their functioning and communicative roles in indicating emotional expressions will be discussed. Thus, the characteristics, appearance, operation and function of kinesics, which are among the nonverbal communication elements in Kutadgu Bilig in particular and in Turkish written language in general, will be revealed.

Anahtar Kelimeler

nonverbal communication , kinesics , eye contact/gaze , Kutadgu Bilig , Karakhanid Turkish

Kaynakça

• Andersen, P. A. (1999). Nonverbal Communication: Forms and Functions. Mountain View, CA: Mayfield.
• Arat, Reşit Rahmeti (1979). Kutadgu Bilig III İndeks (K. Eraslan, O. F. Sertkaya, N. Yüce, Haz.). İstanbul: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• Arat, Reşit Rahmeti (1991). Yusuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig II Çeviri (5. bs.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Arat, Reşit Rahmeti (2007). Yusuf Has Hacip, Kutadgu Bilig I Metin (5. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
• Barutçu Özönder, S. F. (2017). Kutadgu Bilig I Zaman-Mekân-Konuşur: XI. Yüzyılda Balasagun'dan Kâşgar'a, Balasagunlu'dan Kâşgarlı'ya. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 2(2), 12-63.
• Barutçu Özönder, S. F. (2018). Kutadgu Bilig II Kutadgu Bilig'in Metin Türü ve Tarihsel Diyalektoloji İçin Değeri. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 3(2), 179-253.
• Dinică, R. C. (2014). Non-verbal Communication-Indispensable Complement of Oral and Written Communication. Procedia-Social and Behavioral Sciences, 137, 105-111.
• Ekman, P., Friesen, W. V. (1969). The Repertoire of Nonverbal Behavior: Categories, Origins, Usage, and Coding. Semiotica, 1, 49-98.
• Ekman, P., Friesen, W. V. (1977). Nonverbal Behavior. P. F. Ostwald (Ed.), In Communication and Social Interaction (37-45). New York: Grune and Stratton.
• Friebel, K. G. (1999). Jeremiah's and Ezekiel's Sign-Acts, Rhetorical Nonverbal Communication. England: Sheffield Academic Press.
• Guerrero, L. K., Floyd, K. (2006). Nonverbal Communication in Close Relationships. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum.
• Hargie, O. (2011). Skilled Interpersenol Interaction: Research, Theory, and Practice (5th ed.). London: Routledge.
• Harrigan, J. A. (2013). Methodology: Coding and Studying Nonverbal Behavior. J. A. Hall, M. L. Knapp (Eds.), In Nonverbal Communication (35-68). Berlin/Boston: De Gruyter Mouton.
• Janik, S. W., Wellens, A. R., Goldberg, M. L., Dell'Osso, L. F. (1978). Eyes as the Center of Focus in the Visual Examination of Human Faces. Receptual and Motor Skills, 47, 878-858.
• Knapp, M. L., Hall, J. A., Horgan, T. G. (2014). Nonverbal Communication in Human Interaction (8th ed.). Boston: Wadsworth.
• Korte, B. (1997). Body Language in Literature. Toronto: University of Toronto Press.
• Lateiner, D. (1987). Nonverbal Communication in the "Histories" of Herodotus. Arethusa, 20(172), 83-119.
• Neuliep, J. W. (2017). Intercultural Communication: A Contextual Approach (7th Ed.). Los Angeles, London: SAGE Publications.
• Pease, A., Pease, B. (2004). The Definitive Book of Body Language. New York, NY: Bantam.
• Uçar, İ. (2012). Kutadgu Bilig'de Beden Dili. Turkish Studies-International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7(4), 3045-3058.
• Üstünel, Ö. Y. (2020). Edim Bilimi Bakış Açısıyla Kutadgu Bilig. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.