Çuvaşça İlgi Yancümlelerinde Tümleyici Uyumu ve Özne Çekimi

Öz

Bir Türk lehçesi olan Çuvaşça önceki sözdizimi çalışmalarında gözden kaçırılmıştır. Öte yandan ilk izlenimler Çuvaş dilinin oldukça önemli sözdizimsel niteliklere olan ve mevcut sözdizimi tipolojilerine uymayan bir lehçe olduğunu göstermektedir. Bu çalışmada genel Türk tipolojisine uymayan bir söz dizimi konusu olan Çuvaşça ilgi yancümleleri incelenecektir. Araştırmada Çuvaşça ilgi yancümlelerinde kullanılan sıfatfiil eklerinin dağılımı açısından Tümleyici Uyumu, özne ve iyelik eki arasındaki uyum ilişkisi, cümle yapısındaki eksiklikler ve Çuvaşçanın Türk ilgi yancümleleri tipolojisindeki yerine değinilmektedir. Buna göre Çuvaşça ilgi yancümleleri Türk dillerinin tipolojik ayrımına uygun bir görüntü arz etmektedir. Öte yandan uyum ilişkisi ve özne çekimi sorunlu gibi görünüyor olsa da bu durumun, Çuvaşçanın özgün uyum morfolojisi ve cümle yapısı özellikleriyle ilgili olduğu anlaşılmaktadır. Öyle ki yancümle özneleri hem ilgi hem de yalın durum çekimi alabilmekte ve iyelik ekleri de yancümlenin nitelediği adın üzerine gelebilmektedir. Ayrıca Çuvaşça ilgi yancümlesinin, yapısal özellikler ve iyelik ekinin nitelenen ad üzerinde olması açısından A tipi bir dil Türk dili olduğu düşünülmektedir. Mevcut çalışmada yapılan birtakım sözdizimsel testler de bu yancümlelerin TÜMÖ'den daha eksik bir öbek olabileceğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Standart Türkçe
• Türk Dilleri
• Çuvaşça
• İlgi yancümleleri

Complementizer Agreement and Subject Case in Chuvash Relative Clauses

Öz

Chuvash, as a Turkic dialect, has been overlooked in previous syntax studies. On the other hand, first impressions show that Chuvash language is a dialect with very important syntactic qualities that still do not fit the syntax typologies mentioned above. In the current study, Chuvash relative clauses will be examined, a syntax topic that does not comply with the general Turkic typology. Complementizer Agreement in terms of the distribution of gerundial suffixes used in Chuvash relative clauses, agreement relation between subject and possessive suffix, deficiencies in the phrase structure and placement of Chuvash in Turkic relative clause typology will be mentioned in the research. Accordingly, Chuvash relative clause structures can be categorized within the Turkic relative clause typology. On the other hand, agreement relationship and subject case seem problematic but it is all about Chuvash’s unique agreement morphology and phrase structure features. The subject can get both genitive and nominative cases and the possessive suffixes are marked on the noun modified in Chuvash relative clause structures. Additionally, Chuvash can be categorized as an A type language in terms of its relative clause’s phrase structure features and its agreement suffix being on the modified noun. Likewise, some syntactic test conducted in the study shows that these clauses must be lower than CP.

Anahtar Kelimeler

• Standard Turkish
• Turkic Languages
• Chuvash
• Relative clauses

Kaynakça

1. Aoun, J. (1986). Generalized binding: the syntax and logical form of wh- interrogatives. Dordrecht: Foris Publications.
2. Aydemir, İ. A. (2020). Çağdaş Türk Dillerinde altasıralama stratejileri. Grafiker: Ankara.
3. Aydın, Ö. (2006). Some comparative notes on relative clauses in Kirghiz and Turkish. Жусуп Баласагын атындагы кыргыз улуттук университетинин жарчысы вестник [Jusuf Balasagun Kırgız Ulusal Devlet Üniversitesi Bilimsel Haberler Dergisi] 4, 317-322.
4. Aygen, G. (2005). “The contribution of Turkic languages to syntactic theory: What Kazakh and Tuvan indicate about universal grammar” talk presented at the panel “The Contribution of Turkic Languages to Linguistic Theory”. Central Eurasian Studies Society Annual Meeting, Boston.
5. Bayram, B. (2008). Çuvaş Türklerinin kahramanlık anlatmaları (inceleme-metinler). (Doktora tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
6. Baker, M. (2011). Degrees of nominalization: Clause-like constituents in Sakha. Lingua 121, 7. 1164-1193.
7. Chomsky, N. (1999). Derivation by phase. MIT Occasional Papers in Linguistics 18.
8. Csató, É. (1996). A typological review of relative clause constructions in some Turkic Languages. In: B. Rona (ed.), Current Issues in Turkish Linguistics: Proceedings of the Fifth International Conference on Turkish Linguistics, (pp. 28-32). Ankara: Hitit Yayınevi [copyright London: SOAS]

9. Ersoy, F. (2017). Çuvaş Türkçesi grameri. Ankara: TDK.
10. Güzel, S. (2012). İlpek Mikulayi’nin “Tĭvatĭ Kun” adlı eseri üzerinde Çuvaşça dil incelemesi (giriş-metin-dizinler). (Doktora tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir
11. Johanson, L. (2013). Selection of subjunctors in Turkic non-finite complement clauses. Bilig, 67. 73-90.
12. Kennely, S. (1992). “Turkish subordination: [-tense, -CP, +case]”. In A. Konrot (Ed.), Modern Studies in Turkish Linguistics, (pp. 55-75). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
13. Kornfilt, J. (1984) Case marking, agreement, and empty categories in Turkish. (Doctoral dissertation). Harvard University, Cambridge.
14. Kornfilt, J. (1991). Some current issues in Turkish syntax. In H. Boeschoten & L. Verhoeven (Eds.) Turkish Linguistics Today, (pp. 60-92). Leiden: Brill.
15. Kornfilt. J. (1997). On the syntax and morphology of relative clauses in Turkish. Dilbilim Araştırmaları, 8. 24-51.
16. Kornfilt. J. (2001). Functional projections and their subjects in Turkish clauses. In E. E. Taylan (Ed.) The Verb in Turkish, (pp.183-213). Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.
17. Kornfilt, J. (2005a). Agreement and its placement in Turkic non-subject relative clauses”. In: Cinque, G., Kayne, R. Oxford (Eds.), Handbook of Comparative Syntax, (pp. 513-541). Oxford University Press.
18. Kornfilt, J. (2005b). Asymmetries between pre-verbal and post-verbal scrambling in Turkish. In J. Sabel & M. Saito (Eds.), The Free Word Order Phenomenon: Its Syntactic Sources and Diversity, (pp. 163-179). Berlin: de Gruyter.
19. Kornfilt, J. (2008). Locality, agreement, and subject case in Turkish and beyond”.https://www.researchgate.net/publication/277297710_1_1_ Locality_Agreement_and_Subject_Case_in_Turkish_and_Beyond.
20. Kornfilt, J. (2009). Subject-agreement correlations and their syntactic effects in some Turkic relative clauses. Turkic Languages, 13. 70-96.
21. Özsoy, S. (1997). Chomsky'nin sözdizim kuramına bir bakış. Dilbilim Araştırmaları, 8. 9-12.
22. Uluyüz, B. O. (2017a). Çuvaşça sıfatfiil ve zarffiil yantümcelerinde gelecek zaman. Asos Journal, 51. 466-474.
23. Uluyüz, B. O. (2017b). Çuvaşça yancümlelerin içe yerleştirilmesi. SOBİDER, 12. 497- 505.
24. Uluyüz, B. O. (2019). Standart Türkçe ve Standart Çuvaşçada ad yancümleleri. (Doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
25. Uluyüz, B. O. (2021). Standart Türkçe ve Standart Çuvaşçada ad yancümleleri. Ankara: Nobel Yayınları.
26. Uluyüz, B. O. (2023). Standart Çuvaşça sıfatfiil yancümleleri (diğer Türk dilleriyle karşılaştırma temelinde uyum kategorisi ve sıfatfiil eki varyasyonları). Türkbilig, 46. 207-219.
27. Üzüm, M. (2023). On the participles in Old Anatolian Oghuz. Türkbilig, 46. 261-276.
28. Yener, M. L. (2010). Çağdaş Çuvaş Türkçesinin dil özellikleri (Suvar gazetesinden hareketle). (Doktora tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
29. Yılmaz, E. (2002). Çuvaşça çok zamanlı morfoloji-bir deneme. Ankara: Grafiker Yayıncılık.
30. Yılmaz, E. (2006). Narspi. Ankara: TDK.
31. Yılmaz, E. (2017). “Interrogative in Chuvash”. In: M. Németh, B. Podolak, M. Urban (Eds.), Essays in the History of Languages and Linguistics-Dedicated to Marek Stachowski on the occasion of his 60th birthday, (pp. 921-933). Kraków.