KEMÂLÜDDÎN DEMÎRÎ’NİN HAYÂTÜ’L-HAYEVÂN ADLI ESERİNİN TÜRKÇE TERCÜMELERİ

Yıl 2025, Cilt: 2025 Sayı: 50, 63 - 79, 30.12.2025

Ahmet Akdağ

https://doi.org/10.59257/turkbilig.1663299

Öz

Kemâlüddîn Demîrî tarafından 1372 yılında Arapça olarak kaleme alınan Hayâtü’l-Hayevân, esas olarak hayvanlar üzerine kaleme alınan bir eser olmasına rağmen edebiyat, mitoloji, eskatoloji, coğrafya, tarih, tıp, folklor, tasavvuf vb. birçok alana dair malzeme içermektedir. Zengin içeriği sayesinde tesiri birçok coğrafyaya yayılan bu eserin Türkçe, Farsça, İngilizce ve Latince dillerine çevrildiği bilinmektedir. Eserin suğrâ, vustâ ve kübrâ olmak üzere üç versiyonu vardır. Bunlardan vustâ ve kübrâ versiyonlar, farklı asırlarda çeşitli mütercimler tarafından Türkçeye tercüme edilmiştir. Bu çalışmada Hayâtü’l-Hayevân’ın Türkçeye yapılmış tercümeleri ve bu tercümelerin tespit edilen nüshaları ele alınmıştır. Bu bağlamda çalışma; giriş, Demîrî ve Hayâtü’l-Hayevân’ı hakkında kısaca bilgi verilen bir kısım ile tercümelerin tanıtıldığı iki ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde doğrudan Hâyâtü’l-Hayevân üzerine yapılan tercümeler üzerinde durulmuştur. Bu bölümde beşi vustâ versiyona, dördü ise kübrâ versiyona ait olmak üzere dokuz tercüme tespit edilmiş ve tanıtılmıştır. İkinci bölümde ise Hayâtü’l-Hayevân’ın ihtisârları üzerine yazılan Türkçe tercümeler ele alınmıştır. Bu bölümde yalnızca bir tercüme tespit edilebilmiştir. Çalışmada tercümelerin evvela mütercimleri hakkında bilgi verilmiş, ardından tercümeler üzerinde durulmuş ve nihayetinde bu tercümelerin tespit edilen nüshaları tanıtılmıştır. Yakın zamanda yapılan tercümeler ise genel hatlarıyla ele alınmıştır. Bu tercümelerin mütercimlerinin adları, basıldıkları yayınevleri ile basım yılları, kaynak metnin hangi versiyonunun tercümeleri oldukları vb. hususlar üzerinde durulmuştur.

Anahtar Kelimeler

Kemâlüddîn Demîrî , Hayâtü’l-Hayevân , Tercüme , Nüsha

Turkish Translations of Kemālüddīn Demīrī's Hayāt al-Haywān

Öz

Written in Arabic by Kemâlüddîn Demîrî in 1372, Hayât al-Haywân, although it is mainly a work on zoology, contains material on many fields such as mythology, eschatology, geography, history, medicine, literature, folklore, mysticism, etc. It is known that this work, whose influence spread to many geographies thanks to its rich content, has been translated into Turkish, Persian, English and Latin. There are three versions of the work: opuscule, fair-sized and comprehensive. The fair-sized and comprehensive versions were translated into Turkish by various translators in different centuries. In this study, the translations of Hayât al-Haywân into Turkish and the identified copies of these translations are introduced. This study consists of an introduction, a section giving brief information about Demîrî and his Hayât al-Haywân, and two main sections introducing the translations. The first chapter focuses on the direct translations of Hayât al-Haywân. In this section, nine translations are identified and introduced, five of them belonging to the fair-sized version and four to the comprehensive version. The second part deals with the Turkish translations that were written on the shortenings of Hayât al-Haywân. Only one translation was identified in this section. The study first gives information about the translators of the translations, then focuses on the translations and finally introduces the identified copies of these translations. Recent translations are discussed in general terms. In this section, it is clarified that the names of the translators of these translations, the publishing houses where they were published, the years of their publication, and which version of the source text they are translations.

Anahtar Kelimeler

Kemālüddīn Demîrî , Hayât al-Haywân , Translation , Copy.

Kaynakça

• Abdulhalîm b. Alî b. Muhammed b. Süleymân b. Abdurreşîd. Terceme-i hayâtü’l-hayevân. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Hâlet Efendi Bölümü, Arşiv No. 627.
• Abdurrahmân Efendi ibn el-Hâc İbrâhîm Efendi (1856). Ayn-ı hayât terceme-i hayâtü’l-hayevân. Mehmed Recâî (Haz.). İstanbul: Matbaa-i Âmire.
• Abdurrahmân Efendi ibn el-Hâc İbrâhîm Efendi. Terceme-i hayâtü’l-hayevân. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Hacı Mahmud Efendi Bölümü, Arşiv No. 5389.
• Azamat, N. (1992). Bâlî Efendi, sarhoş. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 5. İstanbul: TDV Yayınları, 20.
• Bâlî Efendi. Terceme-i aynü’l-hayât. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Hâlet Efendi Bölümü, Arşiv No. 367.
• Çakan, H. (2018). Aristotales ile Kemalüddin Demirî’nin zooloji eserlerinin karşılaştırılması. Dört Öge, 14, 119-135. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/dortoge/issue/42658/514509
• Çiçek, A. (2013). Hayatü’l-hayvan tercümesi üzerine bir dil çalışması inceleme-metin-dizin. Erzurum: Fenomen Yayıncılık.
• Emecen, F. (2009). Selim II. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 36. İstanbul: TDV Yayınları, 414-418.
• Görgün, T. (2002). Kitâbü’l-hayevân. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 26. Ankara: TDV Yayınları, 106-108.
• Gülşen, E. (2017). Osmanlı dönemi hâşiye yazan bosnalı bazı müfessirler üzerine-II (1463-1878). Siyaset, Ekonomi ve Yönetim Araştırmaları Dergisi 5(3), 141-154. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/pub/seyad/issue/53367/709531
• Gür, S. (2022). Kırım kitabı tarih, ulema, udeba, şuara, meşayih ve müellifler. İstanbul: Büyüyenay Yayınları.
• İbrâhîm Sâlih (2005). Mukaddime. Hayâtü’l-Hayevâni’l-Kübrâ içinde (s. 5-27). Dımaşk: Dârü’l-Beşâir.
• İhsanoğlu, E., Şeşen, R., Bekar, M.S., Gündüz, G. & Bulut, V. (2006). Osmanlı tabii ve tatbiki bilimler literatürü tarihi. C. 2. E. İhsanoğlu (Ed.), İstanbul: IRCICA.
• İzgi, C. (1994). Demîrî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 9. İstanbul: TDV Yayınları, 152-153.
• İzgi, C. (1998). Hayâtü’l-hayevân. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 17. İstanbul: TDV Yayınları, 18-20.
• Kâtip Çelebi (2011). Keşfü’z-zünûn an esâmi’l-kütübi ve’l-fünûn (kitapların ve ilimlerin isimlerinden şüphelerin giderilmesi). R. Balcı (Çev.), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Kırbaç, S. (1999). Hayâtü’l-hayevân tercümesi (giriş, inceleme, metin, dizin-sözlük). (Doktora tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
• Muhammed b. Süleymân. Terceme-i hayâtü’l-hayevân. Ankara Milli Kütüphane Yazmalar Bölümü, Arşiv No. 06 Mil Yz A 460.
• Muhammed b. Süleymân. Terceme-i hayâtü’l-hayevân. İstanbul Nuruosmaniye Kütüphanesi, Arşiv No. 2998M/1.
• Muhammed el-Bosnevî. Terceme-i hayâtü’l-hayevân. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Şehid Ali Paşa Bölümü, Arşiv No. 1823.
• Murad, S. (2015). Tercüme-i aynü’l-hayat’ta şekil ve zaman ekleri (giriş-inceleme-metin-dizinler). (Doktora tezi). Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya.
• Nazilli Nâibi. Havâssu’l-hayevân. İ.B.B. Atatürk Kitaplığı Muallim Cevdet Bölümü, Arşiv No. K162.
• Sadak, B. (1992). Bosnevî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 6. İstanbul: TDV Yayınları, 306.
• Sehâvî (1992). ed-Dav’ü’l-lâmi‘ li-ehli karni’t-tâsi‘. Beyrut: Dârü’l-Cîl.
• Serin, R. (2018). Kemaleddin Demiri hayâtül hayevân havas ve esrarı. İstanbul: Pamuk Yayıncılık.
• Tamdoğan, N. Ö. (2021). Kemâleddin Demirî (1405). K. Ertaş & Z. Gençel Efe (Ed.), İslam Medeniyetinde Bilim Öncüleri -Fizik-Kimya-Biyoloji- içinde (s. 221-223). İstanbul: Mana Yayınları.
• Terceme-i hayâtü’l-hayevân. Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Ayasofya Bölümü, Arşiv No. 2913.