Azerbaycan Türkçesinde Hareket Sürecinden Duygu Sürecine Metaforik Geçişler

Öz

Bu çalışmada Kavramsal Metafor Teorisi çerçevesinde Azerbaycan Türkçesinde hareket fiilleri aracılığıyla duygusal süreç bildiren metaforik ifadeler ele alınmıştır. Bu doğrultuda öncelikle kavramlaştırma sürecinde soyut alanları yapılandırmada önemli bir kaynak alan olan hareket süreci ile ilgili bilişsel dil bilimindeki çeşitli görüşlerden bahsedilmiş, duygu süreci ve duygu sürecinin deneyim çerçevesi hakkında bilgi verilerek Kavramsal Metafor Teorisi kısaca açıklanmıştır. Daha sonra, Azәrbaycan Dilinin İzahlı Lüğәti, Azerbaycan edebiyatına ait çeşitli türlerdeki (roman, hikâye, şiir vb.) eserler ve Azerbaycan gazetelerinin internet sitelerinden seçilen bir örneklem üzerinden tespit edilen hareket-duygu metaforları; DUYGUSAL DURUMLAR MEKÂNLARDIR, DUYGULAR NESNELERDİR ve DUYGUSAL FAALİYET HAREKETTİR birincil metaforik eşlemeleri altında sınıflandırılarak değerlendirilmiştir. Bu incelemede, kaynak alandaki hareketlerin dünya dillerini hareket fiillerinin anlam özellikleri bakımından ikiye ayıran Talmy’nin sözlükselleşme modeli bakımından görünümlerine, hedef alandaki duygu türlerine ve söz konusu birincil metaforların dışındaki metaforik eşlemelere odaklanılmıştır. Azerbaycan Türkçesinde hareket fiillerinin daha çok üzüntü ve korku ile ilgili duygusal süreçlerde metaforik olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte Talmy’nin tipolojik ayrımına göre eylem çerçeveli diller içerisinde yer alan Türk dilinin çağdaş bir lehçesi olan Azerbaycan Türkçesinde, tarzı kodlayan fiillerin hareket-duygu metaforlarının kaynak alanında sayıca diğer hareket fiilleri ile -yol kodlayan ve nedenli fiillerle- eşit kullanıldığı ancak yol kodlayan ve nedenli hareket fiillerinin metaforik hareket olaylarının ifadesinde daha üretken olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• hareket süreci
• duygu süreci
• metafor
• Azerbaycan Türkçesi

Metaphorical Transitions from Movement Process to Emotion Process in Azerbaijani Turkish

Öz

In this study, within the framework of Conceptual Metaphor Theory, metaphorical expressions that report emotional process through movement verbs in Azerbaijan Turkish, are discussed. In this direction, first of all, various views in cognitive linguistics about the movement process, which is an important source area in structuring abstract areas in the conceptualization process, were mentioned, the Conceptual Metaphor Theory was briefly explained by giving information about the process of emotion and the experience framework of the emotion process. Then, the movement-emotion metaphors identified through a sample selected from Azәrbaycan Dilinin İzahlı Lüğәti, works of Azerbaijani literature in various genres (novels, stories, poems, etc.) and the websites of Azerbaijani newspapers were evaluated under the primary metaphorical mappings of EMOTIONAL STATES ARE LOCATIONS, EMOTIONS ARE ENTITIES and EMOTIONAL ACTIVITY IS MOTION. This analysis focuses on the occurrence of motions in the source domain in terms of Talmy's lexicalization model, which divides the world languages into two groups in terms of the semantic properties of motion verbs, the types of emotions in the target domain, and metaphorical mappings outside of these primary metaphors. In Azerbaijan Turkish, motion verbs are mostly used metaphorically in emotional processes related to sadness and fear. However, according to Talmy's typological distinction, in Azerbaijan Turkish, a contemporary dialect of the Turkic language, which is included in the verb-framed languages, it was concluded that in the expression of metaphorical motion events, manner verbs are used in equal numbers with path verbs and causative verbs, but path verbs and causative motion verbs are more productive.

Anahtar Kelimeler

• movement process
• emotion process
• metaphor
• Azerbaijani Turkish

Kaynakça

1. Aksan, M. (2006). The container metaphor in Turkish expressions of anger. Dil ve Edebiyat Dergisi, 3(2).
2. Aksan, Y. (1997). Konu yorumu ve Türkçede kimi geçişsiz eylemler. Dilbilim Araştırmaları 1997 içinde (s. 96-104). Ankara: Kebikeç Yayınları.
3. Aksan, Y. (2001). Türkçede zaman anlatımı ve kimi ikileme yapıları. Ö. Demircan ve A. Erözden (Ed.), XV. Dilbilim Kurultayı Bildiriler Kitabı içinde (s. 115-122). İstanbul: Yıldız Teknik Üniversitesi.
4. Allahverdiyeva, A. (2015). İngilis və Azərbaycan dillərində üfüqi hərəkət feilləri. Bakı: Nafta-Press Nəşriyyatı.
5. Allen, S., Özyürek, A., Kita, S., Brown, A., Furman, R., Ishizuka, T., & Fujii, M. (2007). Language-specific and universal influences in children’s syntactic packaging of Manner and Path: A comparison of English, Japanese, and Turkish. Cognition, 102, 16-48. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2005.12.006
6. Aydemir, Y. (2006). Sözlüksel görünüş ve Türkçe eylemlerin anlambilimsel sınıflandırması: sözlükçe-sözdizim etkileşimi. (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
7. Aydın, T. (2018). Lakoff ve Johnson’ın metafor kuramı ve Eski Türkçe ile Orta Türkçede birleşik fiillerde yük metaforu. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (44), 163-181. https://doi.org/10.21563/sutad.511068
8. Babanoğlu, M. P. (2018). Motion verbs in learner corpora. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 17(1), 221-228. https://doi.org/10.21547/jss.372590

9. Badem, N. (2020). A comparative study of motion verbs used by Turkish EFL learners in their L1 and L2. (Doktora tezi). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.
10. Belletti, A., & Rizzi, L. (1988). Psych-verbs and θ-theory. Natural Language & Linguistic Theory, 6(3), 291-352.
11. Biber, D., Johansson, S., Leech, G., Conrad, S., & Finegan, E. (2007). Grammar of spoken and written English. London: Longman.
12. Bilgegil, M. K. (2014). Türkçe dilbilgisi. Erzurum: Salkımsöğüt Yayınevi.
13. Bilgin Aksoy, G. (2021). Azerbaycan Türkçesinde mental fiiller. (Doktora tezi). Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara.
14. Bilgin Aksoy, G. (2022). Azerbaycan Türkçesinde duygu fiillerinin anlam bilimsel yapı görünümleri. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 29, 72-87. https://doi.org/10.29000/rumelide.1164018
15. Bozaner, K. (2022). Türkçede fiil sınıfları ve özellikleri. (Yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
16. Budagova, Z. İ. (1960). Azәrbaycan dilinin grammatikası I hissә (morfologiya). Bakı: Azәrbaycan SSR Elmlәr Akademiyası Nәşriyyatı.
17. Cәfәrov, G. (1984). Azәrbaycan dilinin leksik-semantik sistemi. Bakı: Azәrbaycan SSR Elmlәr Akademiyası Nәsimi Adına Dilçilik İnstitutu.
18. Croft, W. (1993). Case marking and the semantics of mental verbs. J. Pustejovsky (Ed.), Semantics and The Lexicon içinde (s. 55-72). Dordrecht: Kluwer Academic Publisher.
19. Cüceloğlu, D. (2019). İnsan ve davranışı. İstanbul: Remzi Kitabevi.
20. Demirtaş, A. D. (2009). Motion event descriptions in English by Turkish Efl instructors. (Yüksek lisans tezi). Anadolu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
21. Dinçer, A. (2019). Tarihî süreç içerisinde duyguların kap değiştirmesi: “ödi:ŋ[e]: küni: t(e)gdük üç(ü)n y(a)ġı boltı” örneği. Ş. Doğan (Ed.), Türkiye ile Moğolistan Arasında Diplomatik İlişkilerin Tesisinin 50. Yılına Armağan. Türk-Moğol Dil, Tarih, Kültür Araştırmaları içinde (s. 163-170). İstanbul: Kesit Yayınları.
22. Dinçer, A. (2017). Korku: Dili, kavramlaşması, kültürel boyutu. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6(2), 769-798.
23. Ediskun, H. (2005). Türk dilbilgisi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
24. Erdem, M. (2003). Türkmen Türkçesinde metaforlar. Ankara: KÖKSAV.
25. Erdem, M. (2004). Türkmen Türkçesinde mental fiillerin “istem”e göre anlam değişmeleri. V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri I (20-26 Eylül 2004) içinde (s. 939- 949). Ankara: TDK Yayınları.
26. Erdem, M. (2016). Türkçede fiiller ve sınıflandırma sorunları. Turkish Studies, 11(20), 185-200. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.10111
27. Erdem, M. (2018). Mahtumkulu’nun şiirlerinde hareket fiillerinin mental süreçte metaforlaşması. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 15(4), 557-568. 10.1501/MTAD.15.2018.4.37
28. Ergin, M. ( 2004). Türk dil bilgisi. İstanbul: Bayrak Basım/Yayım/Tanıtım.
29. Ertuğ, S. (2007). Oğuz grubu Türk lehçelerindeki hareket fiillerinde yalancı eşdeğerlikler. (Yüksek lisans tezi). Ondokuzmayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Samsun.
30. Evans, V., & Green, M. (2006). Cognitive linguistics an introduction. Edinburgh: Edinburgh University Press.
31. Fillmore, C. J. (2003). Valency and semantic roles: The concept of deep structure case. V. Ágel, L. M. Eichinger, H. W. Eroms, P. Hellwig, H. J. Heringer & H. Lobin (Ed.), Dependenz und Valenz - Dependency and Valency: Ein internationales Handbuch der zeitgenössischen Forschung 1- An International Handbook of Contemporary Research 1 içinde (s. 457-475). Berlin - New York: Walter de Gruyter.
32. Foolen, A. (2012). The relevance of emotion for language and linguistics. A. Foolen, U. M. Lüdtke, T. P. Racine & J. Zlatev (Ed.), Moving Ourselves, Moving Others. Motion and emotion in intersubjectivity, consciousness and language içinde (s. 349-368). Amsterdam / Philadelphia: John Benjamins Publishing Company.
33. García-Miguel, J. M., & Albertuz, F. J. (2005). Verbs, semantic classes and semantic roles in the ADESSE project. K. Erk, A. Melinger & S. Schulte im Walde (Ed.), Proceedings of the Interdisciplinary Workshop on The Identification and Representation of Verb Features and Verb Classes içinde (s. 50-55). Saarbrücken.
34. Gen, S. (2014). Yusuf Atılgan’ın öykülerinde kapsayıcı metaforlar. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(1), 161-176.
35. Gen, S. (2015). Özbekçede metaforlar. (Doktora tezi). Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana.
36. Goatly, A. (1997). The language of metaphors. London & New York: Routledge.
37. Goddard C., & Wierzbicka, A. (2011). Semantics and cognition. Wiley Interdisciplinary Reviews: Cognitive Science, 2(2), 125-135. https://doi.org/10.1002/WCS.101
38. Goleman, D. (2021). Duygusal zekâ: Neden IQ’dan daha önemlidir? (B. S. Yüksel, Çev.). İstanbul: Varlık Yayınları.
39. Göksel, A., & Kerslake, C. (2005). Turkish: A comprehensive grammar. London: Routledge.
40. Gökmen, S., & Li, C. Y. (2015). A study of motion events in Turkish story books for 7 to 11 year-olds. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 55(2), 89-100.
41. Grady, J. E. (1997). Foundations of meaning: Primary metaphors and primary scenes. (PhD dissertation). University of California, Berkley.
42. Hacıeminoğlu, N. (1991). Türk dilinde yapı bakımından fiiller. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
43. Halliday, M. A. K. (2014). Halliday’s introduction to functional grammar. London & NewYork: Routledge.
44. Hengirmen, M. (2006). Türkçe temel dilbilgisi. Ankara: Engin Yayın Evi.
45. Hirik, E. (2018). Türkiye Türkçesinde mental fiiller. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları.
46. Hirik, E., & Çiğil, A. (2021). Hareket fiillerinin serileşmesinde ‘yol’ ve ‘tarz’. Túrkologıa, 3(107), 87-105. https://doi.org/10.47526/turkology.v3i107.731
47. Isse, Y. (2008). On psych verbs in English and Japanese. Fukuoka University Review of Literature and Humanities, 39(4), 967-984.
48. İbe Akcan, P. (2008). Türkçede duygu durumu eylemlerinin kılınış özellikleri. Dil Dergisi, (140), 19-31. https://doi.org/10.1501/Dilder_0000000091
49. İşler, C. (2022). Typological variation in encoding the manner of motion event in translated versions of English and Turkish short stories. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 32(3), 895-908. https://doi.org/10.18069/firatsbed.1061348
50. Jacobsson, G. (2015). Motion-emotion metaphors in English, Swedish and Spanish: A cross-linguistic comparison. (BA Thesis). Lund University Centre for Languages and Literature, Lund.
51. Johnson, M. (2007). The Meaning of the body: Aesthetics of human understanding. Chicago & London: The University of Chicago Press.
52. Karahan, P., & Gökçe, S. (2022). Expression of manner-of-motion verbs in translated versions of Turkish and English Short Stories: Implications for second language acquisition. Yıldız Journal of Educational Research, 1(7), 22-33.
53. Kavalçalan, Ö. E. (2024). Kutadgu Bilig’de duygu değişimlerinin nesne olay yapısı metaforları bağlamında incelenmesi. Y. Yılmaz (Ed.), 6. Uluslararası Rumeli [Dil, Edebiyat ve Çeviri] Sempozyumu Bildiriler Kitabı içinde (s. 54-73). İstanbul: RumeliYA Yayıncılık & Publishing.
54. Kazımov, Q. (2017). Azәrbaycan dilinin qrammatikası. Bakı: Elm ve Tәhsil.
55. Kemal Yunusoğlu, M. (2015). Yönelim metaforları ve kültürel temelleri. Journal of Turkish Studies, 10(8), 1627-1642.
56. Korkmaz, Z. (2003). Türkiye Türkçesi grameri (şekil bilgisi). Ankara: TDK Yayınları.
57. Kövecses, Z. (2000). Metaphor and emotion: Language, culture, and body in human feeling. New York: Cambridge University Press.
58. Kövecses, Z. (2002). Metaphor: A practical introduction. New York: Oxford University Press.
59. Kuliev, G. K. (1992). Semantika glagolov v Tyurkskih yazıkah. (2024, 25 Temmuz). Erişim adresi: http://cheloveknauka.com/v/478062/a?#?page=1
60. Lakoff, G. (1987). Women, fire and dangereous things. Chicago and London: The University of Chicago Press.
61. Lakoff, G. (1993). The contemporary theory of metaphor. A. Ortony (Ed.), Metaphor and thought içinde (s. 202-251). Cambridge: Cambridge University Press.
62. Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. Chicago: The University of Chicago Press.
63. Lakoff, G., & Johnson, M. (1999). Philosophy in the flesh. New York: Basic Books.
64. Levin, B. (1993). English verb classes and alternations. Chicago: The University of Chicago Press.
65. Li, H. (2019). Research on motion-emotion metaphor and its social cognitive mechanism — A case study of Chinese Mandarin, Yi language and English. Forum for Linguistic Studies, 1(1), 112-122. https://doi.org/10.18063/FLS.v1i1.1085
66. Lock, G. (1996). Functional English grammar an introduction for second language teachers. United Kingdom: Cambridge University Press.
67. Mәmmәdov, N. (1991). Müasir Azәrbaycan dilindә fe’llәrin leksik sinonimliyi. Bakı: Maarif Nәşriyyatı.
68. Ortony, A., & Turner, T. J. (1990). What’s basic about basic emotions? Psychological Review, 97 (3), 315-331.
69. Önal, P. (2022). A contrastive study on motion events: encoding manner and path information in English and Turkish. Overtones Ege Journal of English Studies, 1, 9-22.
70. Özçalışkan, Ş. (2003) Metaphorical motion in crosslinguistic perspective: A comparison of English and Turkish. Metaphor and Symbol, 18(3), 189-228. https://doi.org/10.1207/S15327868MS1803_05
71. Özçalışkan, Ş. (2005). Metaphor meets typology: Ways of moving metaphorically in English and Turkish. Cognitive Linguistics, 16(1), 207-246.
72. Özçalışkan, Ş. (2007). Metaphors we move by: Children's developing understanding of metaphorical motion in typologically distinct languages. Metaphor and Symbol, 22(2), 147-168. https://doi.org/10.1080/10926480701235429
73. Özçalışkan, Ş., & Slobin, D. I. (2003). Codability effects on the expression of manner of motion in Turkish and English. A. S. Özsoy, D. Akar, M. Nakipoğlu-Demiralp, E. Erguvanlı-Taylan & A. Aksu-Koç (Ed.), Studies in Turkish Linguistics içinde (s. 259-270). İstanbul: Boğaziçi University Press.
74. Öztürk, F. N. (2023). Moving beyond literal motions: Transference effects of theory of mind intervention on children’s processing of metaphorical expressions. (Master's thesis). Middle East Technical University, Ankara.
75. Özyürek, A., Kita, S., Allen, S., Brown, A., Furman, R., & Ishizuka, T. (2008). Development of cross-linguistic variation in speech and gesture: motion events in English and Turkish. Developmental Psychology, 44(4), 1040-1054. https://doi.org/10.1037/0012-1649.44.4.1040
76. Paju, L. (2016). Motion-emotion metaphors in Estonian: A cross-linguistic comparison with Finnish, English and Swedish. (Master's thesis). Lund University Centre for Languages and Literature, Lund.
77. Sandalyeci, S. (2023). Çağatay Türkçesinde mental fiiller: Ali Şir Nevâyî örneği. (Doktora tezi). Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.
78. Sandström, K. (2006). When motion becomes emotion. A study of emotion metaphors derived from motion verbs. Linguistics in the Midnight Sun (Report No. 3). (2025, 5 Nisan). Erişim adresi:https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:1027700/FULLTEXT01.pdf
79. Seçkin, K. (2020). Eski Türkçe metinlerden örneklerle mental fiil teorisi. Konya: Palet Yayınları.
80. Sweetser, E. (1990). From etymology to pragmatics, metaphorical and cultural aspects of semantic structure. Cambridge: Cambridge University Press.
81. Şahin, S. (2012). Türkmen Türkçesinde mental fiiller. (Doktora tezi). Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
82. Talmy, L. (1985). Lexicalization patterns: semantic structure in lexical forms. T. Shopen (Ed.), Language typology and syntactic description 3: Grammatical categories and the lexicon içinde (s. 57-149). Cambridge: Cambridge University Press.
83. Talmy, L. (1991). Path to realization: A typology of event conflation. L. A. Sutton (Ed.), Proceedings of the Seventeenth Annual Meeting of the Berkeley Linguistics Society: General Session and Parasession on The Grammar of Event Structure içinde (s. 480-519). Berkeley: University of California.
84. Talmy, L. (2000). Toward a cognitive semantics, volume II: Typology and process in concept structuring. Cambridge: The MIT Press.
85. Uçar, A. (2006). Türkçe devinim eylemlerinde tarz anlatımı. Dil ve Edebiyat Dergisi, 3(2), 1-19.
86. Woźny, J. (2015). Towards a method of cross-linguistic comparison of motion-emotion metaphors. Linguistica Silesiana, 36, 127-144.
87. Van Valin, R. D. (2004). Semantic macroroles in role and reference grammar. R. Kailuweit & M. Hummel (Ed.), Semantische Rollen içinde (s. 62-82). Tubingen: Gunter Narr Verlag.
88. Yaylagül, Ö. (2005). Türk runik harfli metinlerde mental fiiller. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 2(1), 17-51.
89. Yelkenaç, S. (2006). 30-72 Aylar Aralığındaki Türk Çocuklarının Devinim Eylemi Kullanımları. (Yüksek lisans tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
90. Yıldız, H. (2016). Eski Uygurcada mental fiiller. (Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
91. Yıldız, H. (2017). Türk dilinde fiillerin semantik sınıflandırılması problemi. Journal of Turkish Language and Literature, 3(1), 337-362.
92. Zlatev, J., Blomberg, J., & Magnusson, U. (2012). Metaphor and subjective experience: A study of motion-emotion metaphors in English, Swedish, Bulgarian, and Thai. A. Foolen, U. Lüdtke, T. Racine & J. Zlatev (Ed.). Moving Ourselves, moving others: Motion and emotion in intersubjectivity, consciousness and language içinde (s. 423-450). Amsterdam: John Benjamins Publishing Company.