Unmarked Relative and Possessive Suffixes in Noun Phrases in Old Turkish

Öz

In Turkish, the possessive suffix is obligatory in noun phrase constructions. A noun phrase’s specificity is contingent upon adding a genitive suffix. The relative suffix is obligatory in conjunction with the possessive suffix in definite noun phrases. In the Old Turkish period, during which the first written works of Turkish were produced, it is evident that the genitive and possessive suffixes were not as prevalent in forming noun phrases as they are in the present day. It is evident that there are structures which possess the characteristics of a definite noun phrase despite the absence of a genitive case suffix. “Moreover, there are cases where structures exhibit the properties of indefinite noun phrases, even in the absence of genitive or possessive suffixes. These suffixless structures also display distinctive syntactic features characteristic of the Old Turkish period.”. This study examines structures that exhibited the feature of indefinite noun phrases without the possessive suffix and structures that exhibited the feature of definite noun phrases without the relative suffix.

Anahtar Kelimeler

• noun phrase
• possessive suffix
• genitive suffix
• syntax
• Old Turkish

Eski Türkçede İsim Tamlamalarında İlgi ve İyelik Eklerinin İşaretsizliği

Öz

Türkçede isim tamlaması kuruluşlarında iyelik eki zorunludur. İsim tamlaması ilgi eki almasına bağlı olarak belirlilik gösterir. Belirtili isim tamlamalarında iyelik eki yanında ilgi eki de zorunludur. Türk dili ilk yazılı eserlerinin yer aldığı Eski Türkçe, döneminde ilgi eki ve iyelik ekinin isim tamlaması kuruluşunda günümüzdeki kadar yaygın olmadığı görülür. İlgi hâli eki almadan belirtili isim tamlaması değerinde olan yapılar vardır. Bunun yanında ilgi eki ve iyelik ekini almadığı hâlde belirtisiz isim tamlaması değerinde olan yapılar da mevcuttur. Bu eklerin isim tamlamalarında kullanılmaması belli kurallara bağlıdır. Ayrıca eksiz yapılar Eski Türkçe dönemine özgü bazı söz dizimsel niteliklere sahiptir. Bu çalışmada iyelik eki almadan belirtisiz isim tamlaması niteliği gösteren yapılar ve ilgi hâli eki kullanılmadan belirtili isim tamlaması özelliği gösteren yapılar incelenmiştir. Onların hangi şartlarda eksiz kullanıldığı belirlenmeye çalışılmıştır. Bu yapıların ortaya çıkış şekli hakkında çıkarımda bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• isim tamlaması
• iyelik eki
• ilgi eki
• sentaks
• Eski Türkçe

Kaynakça

1. Açıkgöz, H. (2005). Kelime grupları. İstanbul: Doğu Kütüphanesi Yayınları.
2. Adams, B. S. (1981). A feature of the ızafet in the Orhon ınscriptions. TDAY-Belleten, 1978-79, 33-38.
3. Akman, E. (2004). Belirtisiz isim tamlaması mı, sıfat tamlaması mı. V. Uluslararası Türk Dil Kurultayı, Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları.
4. Alyılmaz, C. (1994). Orhun yazıtlarının söz dizimi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Kâzım Karabekir Eğitim Fak. Yayınları.
5. Alyılmaz, C. (2005). Orhun yazıtlarının bugünkü durumu. Ankara: Kurmay Yayınları.
6. Alyılmaz, C. (2007). (Kök)Türk harfli yazıtların izinde. Ankara: Karam Yayıncılık.
7. Alyılmaz, C. (2021). Bilge Tonyukuk yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Arat, R. R. (1947). Kutadgu Bilig I: metin. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.

9. Arat, R. R. (2008). Kutadgu Bilig, Yusuf Has Hâcib. 2. Baskı. İstanbul: Kabalcı Yay.
10. Arat, R. R. 1951). Atebetü’l-Hakâyık. İstanbul: Ateş Basımevi.
11. Arıkoğlu, E. (2007). Tuva Türkçesi. Türk Lehçeleri grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun). Ankara: Akçağ Yay., 1149-1228.
12. Ata, A. (2004). Türkçe ilk Kur’an tercümesi (Rylands nüshası), Karahanlı Türkçesi (giriş-metin-notlar-dizin). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Atalay, B. (1985a). Divanu Lûgat-it Türk tercümesi. C. I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
14. Atalay, B. (1985b). Divanu Lûgat-it Türk tercümesi. C. II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
15. Atalay, B. (1985c). Divanu Lûgat-it Türk tercümesi. C. III. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
16. Atalay, B. (1986). Divanu Lûgat-it Türk dizini “endeks”. C. IV. Ankara: Alâeddin Kıral Basımevi.
17. Aytaç, A. (2007), Feridun A. Celilov’un “Azerbaycan dilinin monfologiyası” adlı esrinin Türkiye Türkçesine aktarımı ve Azerbaycan Türkçesi ile Türkiye Türkçesinin biçim bilimsel ses bilim (morfonologiya) açısından karşılaştırılması. (Yüksek Lisans Tezi.) Çanakkale: Onsekiz Mart Üniversitesi.
18. Börekçi, M. (2009). Türkiye Türkçesinde yapı ve işlev bakımından sözcükler. Erzurum: Eser Ofset Matbaacılık.
19. Cemiloğlu, İ. (2001). Cümle bilgisi. Ankara: Bizim Büro Yayınları.
20. Çakan, A. (2015). Edip Ahmed Yüknekî, Atebetü’l-Hakâyık. Hasan Ali Yücel Klasikleri Dizisi, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınlar.
21. Çalışkan, B. (2021). Tarihî dönemlerde tamlayan eki almayan belirtili isim tamlamalarının Nehcü’l-Ferâdîs örneğinde incelenmesi. Dil Araştırmaları, 29, 169-177.
22. Çetin, E. (2020a). Altun Yaruk vıı. kitap Berlin Bilimler Akademisindeki metin parçaları (karşılaştırmalı metin, çeviri, açıklamalar, dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
23. Çetin, E. (2020b). Altun Yaruk vııı. kitap Berlin Bilimler Akademisindeki metin parçaları (karşılaştırmalı metin, çeviri, açıklamalar, dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
24. Eraslan, K. (2012). Eski Uygur Türkçesi grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Ercilasun, A. B. & Akkoyunlu, Z. (2014). Kâşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti’t-Türk (giriş – metin-çeviri-notlar-dizin. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Erdal, M. (2004). A grammar of Old Turkic. Brill, Leiden-Boston.
27. Ergin, M. (2000). Orhun abideleri. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
28. Ergin, M. 2004). Türk dil bilgisi. İstanbul: Bayrak.
29. Ergönenç Akbaba, D. (2007). Nogay Türkçesi. Türk Lehçeleri grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun), Ankara: Akçağ Yay., s. 623-678.
30. Ersoy, F. (2008). Türk-Moğol ilişkisi ve Çuvaşça. (Doktora Tezi). Ankara: Gazi Üniversitesi.
31. Ersoy, F.(2017). Çuvaş Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
32. Gabain, A. Von (2000). Eski Türkçenin grameri (Çev. Mehmet Akalın). Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları.
33. Gökdayı, H. (2017). Öbekleri oluşturan sözcükler arasındaki anlam ilişkileri. TÜRÜK Uluslararası Dil, Edebiyat ve Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 5(11), 1-25.
34. Gökdayı, H. (2023). Türkçede öbekler. (3.bs.). İstanbul: Kriter Kitabevi.
35. Grönbech, K. (1995). Türkçenin yapısı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
36. Gülsevin, G. (2017). Eski Anadolu Türkçesinde ekler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. Güner Dilek, F. (2007). Altay Türkçesi. Türk Lehçeleri grameri (Ed. Ahmet B. Ercilasun). Ankara. Akçağ Yay., s. 1009-1084.
38. Güner, F. (2007). Divân-ı Hikmet’te sözcük gruplarının incelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
39. Hamilton, J. R. (1998). İyi ve kötü prens öyküsü. (Çev. Vedat Köken). Ankara: Türk Dil Kurumu.
40. Hatipoğlu, V. (1972). Türkçenin söz dizimi. Ankara, Türk Dil Kurumu Yayınları.
41. Johanson, L. (2004). Güney Sibirya Türkçesinde adlar ve sıfatlar. (Çev. Sema Aslan). Bilig, Sayı: 29, 1-27.
42. Johanson, L. (2021). Turkic. Cambridge: Cambridge University Press.
43. Kaçalin, M. S. Yûsuf Hâs Hâcib: Kutadgu Bilig metin. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. [E Kitap].
44. Kara, M. (2007). Hakas Türkçesinde birleşik isimler. Sibirische Studien (Sibirya İncelemeleri), 2(2), 141-161.
45. Karağaç, G. (2013). Dil bilimi terimleri sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
46. Karaağaç, G. (2021). Türkçenin söz dizimi. İstanbul: Kesit Yayınları.
47. Karahan, L. (1999). Yükleme (accusative) ve ilgi (genitive) hali ekleri üzerine bazı düşünceler. 3. Uluslararası Türk Dili Kurultayı. Ankara, s. 605-611.
48. Karahan, L. (2004). Belirtisiz nesnenin söz dizimindeki yeri üzerine. V. Uluslararasi Türk Dili Kurultayı Bildirileri I, 20-26 Eylül 2004 (2004) Ankara: TDK.
49. Karahan, L. (2023). Türkçede söz dizimi. (29. bs.). Ankara: Akçağ Yayınları.
50. Karahan, L. (2018). Tarihî ve çağdaş lehçelerde “bir” işaretleyicisinin söz dizimindeki yeri” üzerine. Köktürk Yazısının Okunuşunun 125. Yılında Orhun’dan Anadolu’ya Uluslararası Türkoloji Sempozyumu 1-7 Haziran 2018 Ulanbator- Moğolistan Bildiriler Kitabı C. 2, İstanbul: Kesit Yayınları, s. 1012-1022.
51. Kartallıoğlu, Y. (2010). Çağdaş Moğolcanın grameri-ses ve şekil bilgisi-.Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları Dil Araştırmaları.
52. Kerimoğlu, C. (2011). Takısız ad tamlaması tartışması ve tür-öbek ilişkisi. Turkish Studies 6/1 Winter, 1442-1456.
53. Korkmaz, Z. (2009). Türkiye Türkçesi grameri şekil bilgisi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
54. Kotwicz, W. (1962). Studia nad językami ałtajskimi. Izdatel’ctvo ınostrannoy literaturı. Moskva.
55. Mert, O. (2008). Orhun yazıtlarında kullanılan işaretsiz (/.ø./) görev ögeleri. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. S. 38, Erzurum, s. 1-20.
56. Ölmez, M. (2012). Orhun-Uygur Hanlığı dönemi Moğolistan’daki eski Türk yazıtları. Metin-Çeviri-Sözlük. Ankara: BilgeSu Yay.
57. Özbay, B. (2014). Huastuanift Manihaist Uygurların tövbe duası. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
58. Özkan, M. & Sevinçli, V. (2013), Türkiye Türkçesi söz dizimi. İstanbul: Akademik Kitaplar.
59. Pekacar, Ç. (2011). Kumuk Türkçesi sözlüğü. Ankara: TDK Yay.
60. Poppe, Nicholas (2016). Moğol yazı dilinin grameri. (Çev. Günay Karaağaç). Ankara: TDK Yayınları.
61. Sebzecioğlu, T. (2016). Dilbilim kavramlarıyla Türkçe dilbilgisi. İstanbul: Kesit Yayınları
62. Serebrennikov, B. A. & N. Z. Gadjieva (2011). Türk yazı dillerinin karşılaştırmalı tarihî grameri, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
63. Şirin User, H. (2012). Eski Türk yazıtlarında politik ve askerî terimlerden örnekler. Bilig, 60, 257-272.
64. Tekin, Ş. (2019). Uygurca metinler I Kuanşi İm Pusar (ses işiten ilah). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
65. Tekin, T. (2003). Orhon Türkçesi grameri. (2. Baskı). İstanbul: Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 9, Sanat Kitabevi.
66. Tekin, T. (2010). Orhon yazıtları. (4. bs.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
67. Tekin, T. (2013). Irk Bitig eski Uygurca fal kitabı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
68. Tokatlı, S. S. (1994). Başkurt Türkçesi grameri. (Doktora Tezi). Kayseri: Erciyes Üniversitesi.
69. Tokyürek, H. & Pekacar, Ç. (2014). Eski Türkçeden günümüze eksiz ad tamlaması meselesi. Dil Araştırmaları, 15(15), 9-38.
70. Tulum, M. M. & Azılı, K. (2020). Eski Uygurca Edgü Ögli Tigin Anyıg Ögli Tigin İyi Niyetli Şehzade Kötü Niyetli Şehzade. Doğu Kütüphanesi.
71. Üstünova, K. (2005). Ad tamlaması-iyelik öbeği ayrımı. Türk Dili, 89, 418-425.
72. Yaman, E. (2000). Türkiye Türkçesi ve Özbek Türkçesinin söz dizimi bakımından karşılaştırılması. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
73. Yazıcı Ersoy, H. (2011). Başkurt Türkçesi ile Türkiye Türkçesine kelime grupları açısından genel bir bakış. Dil Araştırmaları 9, 61-89.
74. Yazıcı Ersoy, H. (2015). Türk yazı dillerinde iyelik işaretleyicilerinin kiplik anlamları. Dil Araştırmaları, 17, 51-72.