Yıl 2019, Cilt 23 , Sayı 2, Sayfalar 271 - 287 2019-11-12

TÜRKÇE KELİME TÜRETMEDE KURULUŞ VE DİZİLİŞ İLİŞKİSİ

Asiye Mevhibe COSAR [1]


Dillerde kelime türetme ve kelimeyi kullanış sahasına çıkarma yöntemleri ya da söz varlığını geliştirmenin yolları çeşitli başlıklarda ele alınır. Türkçede kelime yapma yolları “türetme, birleştirme, uydurma, kalıplaşma, tarama, derleme, kısaltma, örnekseme, ödünçleme, halk etimolojisi, karma” ve benzeri başlıklarda incelenir. Türkçeyi dünya dilleri arasında sondan eklemeli dil kategorisine yerleştiren türetme, aslında bir yapı özelliğidir ve bu yapı da “kök + yapım eki” kuruluşu ile gösterilir.  Bu kurucu yapıyı çeşitlendiren dizilişler ise dikkat çekici şekilde çeşitlilik arz etmektedir.


Söz konusu çeşitliliğin kurucu yapıdaki iki birimli dizilişlerden hareketle gösterilmesi de bu çalışmanın örneklemini oluşturmaktadır.


Burada Türkçe Sözlük’te bulunan iki birimli kelimeler incelemeye alınmıştır. Türkçe Sözlük’te madde başı ve madde içi toplam 92.292 kelime vardır. Bu çalışmada Türkçe köklerden türeyen kelimeler, aldıkları eklere göre gruplandırılarak türetmeye katılan ek dizilişi verilmek suretiyle Türkçenin kelime türetmede izlediği yol ve imkânlar ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu sırada bir yapı süreci olan türetmeden hareketle Türkçe için kuruluş ve diziliş ilişkilerinin “derin yapı” adlandırmasından mülhem “çekirdek yapı” değerlendirmesi yapılmıştır.


türetme, ek, kök, iki birimli kelimeler
  • AKSAN, Doğan(1990). Her Yönüyle Dil Ana Çizgileri ile Dilbilim. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayını.BAŞDAŞ, Cahit (2006). “Türkçede Üçüncü Grup (Ara Ekler)”. I. Uluslararası Büyük Türk Dili Kurultayında Sunulan Bildiri, 26-27 Eylül, Bilkent Üniversitesi, Ankara, http://turkoloji.cu.edu.tr/DILBILIM/cahit_basdas_ara_ekler.pdf [10.10.2018]. BOZEL, Mutlu (2008). Türkiye Türkçesindeki Türemiş Adların Aldıkları Yapım Eklerine Göre Anlam ve Görev Özellikleri Bu Konudaki Bilgi ve Bulguların İlköğretim 2.Kademe Türkçe (Dilbilgisi)Derslerinde Kullanılışı ( Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Türkçe Eğitimi Anabilim Dalı.CERİTOĞLU, Murat (2011). “Türkiye Türkçesindeki Çok Görevli Eklerin Tespiti ve Sınıflandırması”. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10 (3): 1239-1248.DELİCE, H. İbrahim (2013). “Türkçenin Ekleri Yapı Olarak Nasıl Sınıflandırılmalı?”. İstanbul Üniversitesi, VIII. Milletlerarası Türkoloji Kongresi. 30 Eylül - 4 Ekim, İstanbul. https://www.academia.edu/4722534/ [ET. 10.10.2018].DELİCE, H. İbrahim (2017). “Türkçenin Öncül Ekliliği ve Türkçede Öncül Ek Taşıyan Yapılar”. Turkish Studies, 4(3): 703-716.EKER, Süer (2013). Çağdaş Türk Dili. Ankara: Grafiker Yayınları.ERDEM, Mevlüt (2011). “Türkçede Çekim ve Yapım Eklerinin Özellikleri ve Sınırları”. bilig, 58: 71-90. ERGİN, Muharrem (1994). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları.GEDİZLİ, Mehmet (2012). “Türkçede Tek Şekilli ve Çok İşlevli Yapım Ekleri”. Turkish Studies, 7(4): 3351-3369. GEMALMAZ, Efrasiyap (1996). “Türkçede İsim Tamlamalarının Derin Yapısı”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 4: 165-172;GÜLSEVİN, Gürer (2004). “Türkçede Sıra Dışı Ekler ve Eklerin Tasnif Tanımlama Sorunu Üzerine”. V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı Bildirileri I, (1267-1283), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları. İMER, Kamile (2001).KARACA, Hasan (2017). “Dil Bilimin Alt Alanları ve Ekler”. GAUN JSS, 16(1): 47-51. KORKMAZ, Zeynep (1992).Gramer terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayını.MÜLDÜR, Fatih (2016). “Noam Chomsky’de Üretici Dilbilgisi: Derin Yapı ve Yüzey Yapı Ayrımı”. Kaygı Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 27: 59-74.PAYLAN, Kerime (2015). Türkçede Kelime Türetme Yollarına Genel Bir Bakış. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Pamukkale Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.SEÇKİN Pelin ve COŞAR, Asiye Mevhibe (2017). “Türkçede Alıntılardan Kelime Türetmede Kullanılan Ekler”. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 6(3): 1398-1442.SUBAŞI, Leyla (1995). Orhon Yazıtlarının Metin Dilbilimsel Yapısı. Ankara: Simurg Yayınları. TÜRK DİL KURUMU (1949). Dilbilim Terimleri Sözlüğü, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayını.TÜRK DİL KURUMU (2011). Türkçe Sözlük, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.URL 1, www.tdk.gov.tr [ET: 10.10.2018]YILDIZ, Funda ve GÜNAY, Doğan ve YILDIZ, İslam (2014). Biçimbirimler: Türetim ve İşletim Ardıllarının Sözlü Dildeki Kullanım Sıklığı. İstanbul: Papatya Bilim Yayınevi.
Birincil Dil tr
Konular Dil Bilim
Bölüm Makaleler
Yazarlar

Yazar: Asiye Mevhibe COSAR (Sorumlu Yazar)
Kurum: KARADENİZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ
Ülke: Turkey


Tarihler

Başvuru Tarihi : 1 Şubat 2019
Kabul Tarihi : 13 Ekim 2019
Yayımlanma Tarihi : 12 Kasım 2019

Bibtex @araştırma makalesi { turkoloji521029, journal = {Türkoloji Dergisi}, issn = {}, eissn = {2602-4934}, address = {Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, 06100 Sıhhiye/ANKARA}, publisher = {Ankara Üniversitesi}, year = {2019}, volume = {23}, pages = {271 - 287}, doi = {}, title = {TÜRKÇE KELİME TÜRETMEDE KURULUŞ VE DİZİLİŞ İLİŞKİSİ}, key = {cite}, author = {COSAR, Asiye Mevhibe} }
APA COSAR, A . (2019). TÜRKÇE KELİME TÜRETMEDE KURULUŞ VE DİZİLİŞ İLİŞKİSİ. Türkoloji Dergisi , 23 (2) , 271-287 . Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkoloji/issue/50187/521029
MLA COSAR, A . "TÜRKÇE KELİME TÜRETMEDE KURULUŞ VE DİZİLİŞ İLİŞKİSİ". Türkoloji Dergisi 23 (2019 ): 271-287 <https://dergipark.org.tr/tr/pub/turkoloji/issue/50187/521029>
Chicago COSAR, A . "TÜRKÇE KELİME TÜRETMEDE KURULUŞ VE DİZİLİŞ İLİŞKİSİ". Türkoloji Dergisi 23 (2019 ): 271-287
RIS TY - JOUR T1 - TÜRKÇE KELİME TÜRETMEDE KURULUŞ VE DİZİLİŞ İLİŞKİSİ AU - Asiye Mevhibe COSAR Y1 - 2019 PY - 2019 N1 - DO - T2 - Türkoloji Dergisi JF - Journal JO - JOR SP - 271 EP - 287 VL - 23 IS - 2 SN - -2602-4934 M3 - UR - Y2 - 2019 ER -
EndNote %0 Türkoloji Dergisi TÜRKÇE KELİME TÜRETMEDE KURULUŞ VE DİZİLİŞ İLİŞKİSİ %A Asiye Mevhibe COSAR %T TÜRKÇE KELİME TÜRETMEDE KURULUŞ VE DİZİLİŞ İLİŞKİSİ %D 2019 %J Türkoloji Dergisi %P -2602-4934 %V 23 %N 2 %R %U
ISNAD COSAR, Asiye Mevhibe . "TÜRKÇE KELİME TÜRETMEDE KURULUŞ VE DİZİLİŞ İLİŞKİSİ". Türkoloji Dergisi 23 / 2 (Kasım 2019): 271-287 .
AMA COSAR A . TÜRKÇE KELİME TÜRETMEDE KURULUŞ VE DİZİLİŞ İLİŞKİSİ. Türkoloji Dergisi. 2019; 23(2): 271-287.
Vancouver COSAR A . TÜRKÇE KELİME TÜRETMEDE KURULUŞ VE DİZİLİŞ İLİŞKİSİ. Türkoloji Dergisi. 2019; 23(2): 287-271.