1474 TARİHLİ VEFÂÎ İCAZETNÂMESİ BAĞLAMINDA VEFÂÎLİĞE DAİR BAZI NOTLAR: VEFÂÎLİK NEDİR, NE DEĞİLDİR?

Öz

Bu makalede, 5 Şevval 878/23 Şubat 1474 tarihli icazetnâme-vakfiye-silsilenâme özellikleri taşıyan bir belge üzerinden Diyarbakır’da yaşayan Vefâî şeyhi Şeyh Busa’d Hasaranî, oğlu Şeyh Ağbaş ve nesline dair değerlendirmeler yapılmaktadır. Bu belgeyle birlikte Vefâî şeyhleri olarak bilinen Dede Karkın, Şeyh Ahmed-i Tavîl, Şeyh Çoban, Şeyh Merbuzan ve Şeyh Behlül’ün yanına Şeyh Busa’d Hasaranî de eklenmiştir. Belgeden hareketle öncelikle Şeyh Busa’d ve oğlu Ağbaş’ın isimlerinin etimolojik ve fonetik tahlili, şeceredeki isim döngüsü ile icazetnâmenin Osmanlı belgeleriyle karşılaştırılması yoluyla soyuna dair bazı bilgiler verilmektedir. Ardından Ebu’l-Vefâ ve Vefâîlikle ilgili menâkıbnâme, icazetnâme, arşiv malzemesi ve literatürden yararlanılarak Vefâîliğin Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki coğrafi yayılımı, Basra-Bağdat-Musul-Mardin hattı üzerinden Anadolu’ya intikali, özellikle Sultan Alâeddin Keykubad başta olmak üzere Selçuklu sultanlarıyla olan ilişkisi ve aşiretler üzerindeki sosyo-politik etkisi incelenmektedir. Son olarak, Alevî ocaklarının yapılanmasında etkili olduğu iddia edilen Ebu’l-Vefâ ve Vefâîliğin bu konudaki mahiyeti tartışılmaktadır

Anahtar Kelimeler

• Ebu'l-Vefa
• Vefailik
• Şeyh Busa'd
• Şeyh Ağbaş
• Zaviye

SOME NOTES ON VEFAISM IN THE CONTEXT OF THE 1474 VEFAI CERTIFICATE OF AUTHORIZATION: WHAT IS VEFAISM, AND WHAT IS IT NOT?

Öz

This article evaluates Sheikh Busa’d Hasaranî, a Vefâî sheikh residing in Diyarbakır, his son Sheikh Ağbaş, and their lineage, based on a document dated 5 Shawwal 878/23 February 1474, which possesses the characteristics of an authorization certificate, endowment deed, and genealogy. With this document, Sheikh Busa’d Hasaranî is added to the list of Vefâî sheikhs known as Dede Karkın, Sheikh Ahmed-i Tavîl, Sheikh Çoban, Sheikh Merbuzan, and Sheikh Behlül. Using this document as a starting point, the article first provides some information about Sheikh Busa’d and his son Ağbaş’s lineage through an etymological and phonetic analysis of their names, the name cycle in the genealogy, and a comparison of the authorization certificate with Ottoman documents. Subsequently, drawing upon hagiographies, certificates of authorization, archival materials, and literature related to Abu’l-Wafa and the Wafaiyya order, the geographical spread of the Wafaiyya order in Eastern and Southeastern Anatolia, its transmission to Anatolia via the Basra-Baghdad-Mosul-Mardin line, its relationship with the Seljuk sultans, particularly Sultan Alaeddin Keykubad, and its socio-political influence on the tribes are examined. Finally, the nature of Abu’l-Wafa and the Wafaiyya order, which are claimed to have been influential in the structuring of Alevi lodges, is discussed.

Anahtar Kelimeler

• Ebu'l-Vefa
• Vefailik
• Şeyh Busa'd
• Şeyh Ağbaş,
• Zaviye

Kaynakça

1. KKA TD nr: 48, 106, 552.
2. BOA TD nr: 49, 64, 998.
3. NFS. d. nr: 2660, 2661, 2668.
4. EV. d. nr: 20251, s. 54.
5. BOA, AE. SAMD. III, 83/8297.
6. EV. BRT, 75/25.
7. Akın, Bülent. “Alevî Ocakları ile İlgili Tespit Edilebilen En Eski Tarihli Belge: Ağuiçen Ocağı Şeceresi.” Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, nr. 70 (2014).
8. Aşan, Muhammet Beşir. “Fırat Havzasında Tespit Edilen Vefâi Silsine-Nâmesi ve Bazı Düşünceler.” XIV. Türk Tarih Kurumu Kongresi Bildirileri, c. 2, kısım 2, 1517–24. 2005.

9. Bozan, Oktay. “Osmanlı Nüfus ve Kefalet Kayıtlarına Göre Çermik Kazasının 19. Yüzyıl Ortalarındaki İdari, Sosyal ve Ekonomik Yapısı.” Çermik’in Tarihi Yolculuğu, Ed. Oktay Bozan, 2026.
10. Bozan, Oktay, and Murat Bozdoğan. “Hisaran/Hasaran Nahiyesi: İdari, Sosyal ve Ekonomik Durum.” Çermik’in Toplum Atlası, ed. Oktay Bozan, 2025.
11. Çakmak, Yalçın. “‘Mitik Bir Yurt’ Olarak Horasan’dan Dersim’e Şeyh/Şıh Hasan Aşiretleri.” Aktör, Müttefik, Şakî Kürt Aşiretleri. ed. Yalçın Çakmak vd., 2023.
12. Erpolat, Salih. “XVI. Yüzyılda Diyarbakır Beylerbeyliği’nde Yer İsimleri.” Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1999.
13. Erpolat, Salih. “XVI. Yüzyılda Ergani Sancağı.” Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1993.
14. Gökcan, Özkan. “Ortadoğu’da Bir Kürt Topluluğu: Feyliler.” Alternatif Politika 6, nr. 3.
15. Gülten, Sadullah. Heterodoks Dervişler ve Alevîler. 2018.
16. Gülten, Sadullah. Kırklar Meydanı. 2026.
17. Gülten, Sadullah. Üçler Yediler Kırklar. 2026.
18. Gülten, Sadullah. “Evliya Çelebi’nin Nesebi Meselesine Dair Bazi Düşünceler: Hz. Ali ve Ahmed Yesevî’ye Uzanan Şeceresi Bize Ne Anlatır?”, SÜREK Alevilik-Bektaşilik ve Kültür Araştırmaları Dergisi, Sayı. 6, Yıl 2026.
19. Gümüşoğlu, Dursun. Tacü’l-Arifin Seyyid Ebu’l-Vefâ Menakıbnâmesi Yaşamı ve Tasavvufi Görüşleri. 2006.
20. Tüm Yönleriyle Çermik İlçesi ve Turizm. ed. Kenan Haspolat, 2014.
21. Kaçmaz, Ömer. “Tacû’l-Ârifin Seyyid Ebû’l-Vefâ’nin Tarihsel Yaşami, Vefâîlik Hareketinin (Tarikatinin) Anadolu Selçuklu Devleti’nin Yıkılışında ve Osmanlı Beyliği’nin Kuruluşundaki Önemi ve Ebû’l-Vefâ Menâkıb-Nâmesi’nin Edisyon-Kritik Metni.” Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
22. Karakaya-Stump, Ayfer. Osmanlı Anadolu’sunda Kızılbaş Alevîler. 2025.
23. Karakaya-Stump, Ayfer. Vefâîlik, Bektaşilik, Kızılbaşlık. 2015.
24. Ocak, A. Yaşar. Babaîler İsyanı. 2000.
25. Ocak, A. Yaşar. “Ebu’l-Vefâ el-Bağdadî.” TDV İslam Ansiklopedisi 10 (1994): 347.
26. Ocak, A. Yaşar. “Hacı Bektâş-ı Velî.” TDV İslam Ansiklopedisi 14 (1996): 455-58.
27. Ocak, A. Yaşar. Ortaçağ Anadolu’sunda İki Büyük Yerleşimci (Kolonizatör) Derviş Yahut Vefaiyye ve Yeseviyye Gerçeği: Dede Garkın ve Emirci Sultan. 2011.
28. Ocak, A. Yaşar. Osmanlı İmparatorluğu’nda Marjinal Sûfîlik: Kalenderîler (XIV–XVII. Yüzyıllar). 1999.
29. Ocak, A. Yaşar. “Türkiye Selçukluları Döneminde ve Sonrasında Vefâî Tarikatı (Vefâiyye) (Türkiye Popüler Tasavvuf Tarihine Farklı Bir Yaklaşım).” Selçuklular, Osmanlılar ve İslam. 2017.
30. Savaş, Saim. XVI. Asırda Anadolu’da Alevîlik. 2002.
31. Şahin, Haşim. “Selçuklu ve Erken Osmanlı Döneminde Vefâî Tarikatı.” Dervişler ve Sufi Çevreler. 2017.
32. Taş, Yasin. “Osmanlı Döneminde Çermik Vakıfları.” Taşların Sırrı Suyun Şifası, ed. Oktay Bozan, 2025.
33. Yılmaz, Hacı. “Şeyh Hasan Ocağı ve Vefaîlikle İrtibatı.” TKHBV, nr. 83 (2017): 223-40.
34. Yüksel, Hasan. “Bir Babaî (Vefaî) Şeyhi Zaviyesi (Şeyh Behlül Baba).” Osmanlı Araştırmaları 21 (2001).
35. Yüksel, Hasan. “Selçuklular Döneminden Kalma Bir Vefaî Zaviyesi (Şeyh Marbuzan Zaviyesi).” Vakıflar Dergisi 25 (1995).