An Attempt to Compare Tezkires and an İmpressionistic Biography in the Triangle Sample of Necâtî, Şemsî and Mehmet Âkif Ersoy

Yıl 2026, Sayı: 46, 11 - 38, 26.01.2026

Ayşegül Ekici

https://doi.org/10.64985/tybakademi.1664904

Öz

The life stories of people who are prominent in society with their personalities and works have
always attracted attention and recording them ensures that they go down in history and has been
a role model for generations of readers. Although tazkirahs were first seen in Arabic literature,
they are among the genres influenced by Iranian literature during the development of Classical
Turkish Literature. The tazkirahs, showed great development from the 16th Century to the 19th
century in Ottoman. With the changes in society’s intellectual understanding in the 19th Century,
some alterations in art also emerged. During the Tanzimat Period, biography entered our literature
along with new genres. In this case, the tazkirah tradition has not transformed into a modern
organization. Rather, new biography has come to us entirely from the West. Therefore, it is
necessary to distinguish the similarities and differences between these closely related genres. In our
study, we created the end points of a triangle by choosing Necati as main and Şemsi as the control
model from the anthologies and Mehmet Âkif as the main model from the biography. We tried to

Anahtar Kelimeler

Tazkirah , biography , Necâtî , Şemsî , Mehmet Âkif Ersoy

Necâtî, Şemsî ve Mehmet Âkif Ersoy Üçgen Örnekleminde Tezkireler ile İzlenimci Bir Biyografiyi Karşılaştırma Denemesi

Öz

Kişilikleri ve yaptıkları işler ile toplumun önünde olan insanların yaşam öyküleri, her zaman
dikkat çekmiş ve bunların kayıt altına alınması tarihe geçmelerini sağlarken kuşaklar boyu
okuyuculara rol model oluşturmuştur. Tezkireler ilk defa Arap edebiyatında görülmekle birlikte
klasik Türk edebiyatının gelişim sürecinde İran edebiyatından alınan türler içerisinde yer
almaktadır. XVI. yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar gelişme gösteren tezkireler geçmişte ve günümüzde
biyografik kaynak açısından önemini korumuştur. XIX. asırda toplumun düşünce anlayışındaki
farklılaşmalarla birlikte sanat alanında da birtakım değişiklikler ortaya çıkmış ve Tanzimat
Dönemi’nde edebiyatımıza yeni türlerle Batılı anlamda biyografi de girmiştir. Dolayısıyla tezkire
geleneği, modern bir organizasyona dönüşmemiş yeni biyografi türü Batı’dan gelmiştir. Bu
nedenle birbirine çok benzeyen bu türlerin benzeyen ve ayrılan yönlerinin ayırt edilmesi gerekir.
Çalışmamızda tezkirelerden Necâtî’yi asıl, Şemsî’yi kontrol model; biyografiden ise Mehmet
Âkif’i asıl model seçerek bir üçgenin uç noktalarını oluşturduk. Seçtiğimiz örneklemlerin yaşam
öykülerini karşılaştırma metoduyla iki benzer türün benzeyen ve ayrılan yönlerini tespit etmeye
çalıştık.

Anahtar Kelimeler

Tezkire , biyografi , Necâtî , Şemsî , Mehmet Âkif Ersoy

Kaynakça

• Âşık Çelebi (2010). Meşâ’irü’ş-Şu’arâ, hzl. F. Kılıç. İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları. Çınarcı, M. (2014). Herat ekolü tezkirelerinden XVI. yüzyıl şu’ara tezkirelerine şairlerle ilgili bilgi edinme kaynakları. Turkish Studies, 9(3), 507-540.
• Hamilton, A. R. G. (1991). İslam medeniyeti üzerine araştırmalar. Endülüs Yayınları.
• Horata, O. (2015). Tarihi gelişim-XVIII., XIX. yüzyıl. Eski Türk Edebiyatı El Kitabı,edt. M. İsen, vd. s. 166-210. Grafiker Yayınları.
• İsen M. (1994). Künhü’l-Ahbar’ın tezkire kısmı. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• İsen, M. (1998). Sehȋ Bey ve tezkiresi Heşt Behişt. Akçağ Yayınları.
• İsen, M. (1999). Latȋfȋ Tezkiresi. Akçağ Yayınları.
• İsen, M. (2010), Tezkireden Biyografiye. Kapı Yayınları.
• İsen, M. (2011). Şair Tezkireleri, hzl. F. Kılıç vd., Grafiker Yayınları.
• Kılıç, F. (1998). XVII. yüzyıl tezkirelerinde şair ve eser üzerine değerlendirmeler. Akçağ Yayınları.
• Kılıç, F. (2007). Edebiyatımızın vazgeçilmez kaynakları: şair tezkireleri. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 5 (10), 543-564. https://dergipark.org.tr/tr/pub/talid/issue/43490/531193
• Kılıç, F. (2018). Meşâ’irü’ş-Şu’arâ, Atatürk Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR- 210485/asik-celebi-mesairus-suara.html
• Kuntay, M. C. (2013), Mehmet Ȃkif, hayatı-seciyesi-sanatı. Oğlak Yayınları.
• Latîfî (2000). Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ (inceleme-metin), hzl. R. Canım. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/60327,latifi-tezkiretus-suara-ve-tabsiratun- nuzamapdf.pdf?0
• Levend, A. S. (1988). Türk Edebiyatı Tarihi 1., Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Macit, M. (2011), Modern biyografi yazımında tezkireciliğin izleri. F. Kılıç (Ed.), Klasik Türk Edebiyatında Biyografi Mustafa İsen Adına Uluslararası Sempozyum Bildirileri içinde (483-492. ss), Atatürk Kültü Merkezi Yayınları.
• Özcan, A. (2000). İdrîs-i Bitlisî, TDV İslam Ansiklopedisi içinde (Cilt 21, s. 485-488). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Sehî Beg (2017). Heşt Bihişt, hzl. H. İpekten vd. Atatürk Kültür Merkezi Yayınları. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/
• Tanpınar, A. H. (1988). 19. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. Çağlayan Kitabevi.
• Tolasa, H. (2002). 16. Yüzyılda Edebiyat Araştırma ve Eleştirisi. Akçağ Yayınları.
• Uzun, M. İ. (2012). Tezkire. İslam Ansiklopedisi içinde (69-73 ss.), 41, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Yıldız, A. (2011). Paralel yaşamlardan şair tezkirelerine: Doğu ve Batı biyografi yazarının kaleminden insan. F. Kılıç (Ed.), Klasik Türk Edebiyatında Biyografi Mustafa İsen Adına Uluslararası Sempozyum Bildirileri içinde (661-666 ss.), Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
• Yılmaz, F. (2017). Osmanlı Tarihi Sözlüğü. Gökkubbe Yayınları.