Travma, Direniş, Dönüş ve Yeniden Kimlik İnşası Üzerine: Bir Göç Edebiyatı İncelemesi

Öz

Bu çalışma, Suriye iç savaşında ülkede korku içinde yaşayan, ülkesinden ayrılan, yerinden edilen veya sonrasında geri dönen mültecilerin edebî anlatılarda nasıl ele alındığını inceleyerek, geri dönüş olgusunu belirli kuramsal çerçeveler üzerinden değerlendirmektedir. Geri dönüş, bu bağlamda yalnızca fiziksel bir hareket olarak değil; travma, kayıp, yerinden edilme ve yoksunluk deneyimlerinin kimlik ve hafıza düzleminde yeniden anlamlandırıldığı çok katmanlı bir süreç olarak ele alınmaktadır. Bu doğrultuda, Edward Said’in sürgün ve dönüş kavramsallaştırması, Judith Butler’ın yaralanabilirlik ve direniş yaklaşımı (Said & Butler) ile Michael Rothberg’in çok yönlü hafıza kuramı, Paul Ricoeur’un anlatısal kimlik teorisine dair düşünceleri (Rothberg & Ricoeur) şeklinde iki eksen üzerinden Suriye iç savaşının son dönemlerinde kaleme alınmış iki roman incelenerek edebî anlatılarda mültecilerin nasıl özneleştirildiğini ve savaş/çatışma sonrası koşullarda bireyin kendilik bilincini yeniden kurma çabasının hangi anlatısal stratejilerle görünür kılındığını ortaya koymayı amaçlamıştır. Sonuçta, Suriye halkının yaşadığı psikolojik durum edebî anlatılardaki değinilerden hareketle post-travmatik ve direniş bağlamında ele alınarak anlatısal kimlik inşası ödüllü iki roman üzerinden analiz edilmiştir. Analizlerde dönüş anlatılarının travma ve direnişi tetikleyerek kimlik inşasına zemin hazırladığı müşahede edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Suriye
• Göç
• Dönüş
• Mülteci
• Travma
• Direniş
• Kimlik İnşası.

On Trauma, Resistance, Return, and the Reconstruction of Identity: A Study on Migration Literature

Öz

This study examines how refugees who lived in fear in Syria before, during, and after the Syrian civil war—those who left their country, were displaced, or later returned—are represented in literary narratives. By doing so, it evaluates the phenomenon of return through specific theoretical frameworks. In this context, return is addressed not merely as a physical movement but as a multilayered process in which experiences of trauma, loss, displacement, and deprivation are reinterpreted at the levels of identity and memory. Accordingly, the study analyzes two novels written prior to the end of the Syrian civil war along two theoretical axes: first, the conceptualization of exile and return developed by Edward Said and the approach to vulnerability and resistance articulated by Judith Butler (Said & Butler); and second, Michael Rothberg’s theory of multidirectional memory alongside Paul Ricoeur’s reflections on narrative identity (Rothberg & Ricoeur). Through this framework, the study aims to reveal how refugees are subjectivized within literary narratives and to demonstrate the narrative strategies through which the individual’s attempt to reconstruct self-consciousness in post-war and post-conflict conditions is rendered visible. As a result, the psychological condition experienced by the Syrian people has been analyzed through two award-winning novels in terms of post-traumatic and resistance contexts, drawing on references found in literary narratives, with a focus on the construction of narrative identity.

Anahtar Kelimeler

• Syria
• Migration
• Return
• Refugee
• Trauma
• Resistance
• Identity Construction

Kaynakça

1. Abu Shehab, R. (2024). The frightened ones by Dima Wannous. The study of trauma between the demonstration of discourse and narrative structure. Dirasat: Human and Social Sciences, 51(3), 451-462. https://doi.org/10.35516/hum.v51i3.1237
2. Aḳîl, H. (2018, Mart 12). “el-Haifun” rivâye Suriyye baṭaluhâ el-ḫavf [el-Haifûn, kahramanı korku olan Suriye Romanı]. el-Arab Gazetesi.
3. Azzâm, F. (2017). Beyt Ḥudud (Birinci Baskı). Dâru’l-Adâb.
4. Butler, J. (2018a). Kırılgan hayat yasın ve şiddetin gücü (B. Ertür, Çev.; Üçüncü Basım). Metis Yayınları.
5. Butler, J. (2018b). Şiddetsizliğin gücü etik-politik bir düğüm (B. Ertür, Çev.; Birinci Basım). Metis Yayınları.
6. Chatterjee, A., Kovalishina, M., Rawlins, K. W., & Zhang, C. (2024, Nisan 4). Chronicles of conflict: A psychological overview of the impacts of war. OxJournal. https://www.oxjournal.org/chronicles-of-conflict-apsychological-overview-of-the-impacts-of-war/
7. Eastmond, M. (2006). Transnational returns and reconstruction in post-war Bosnia and Herzegovina. International Migration, 44(3), 141-166. https://doi.org/10.1111/j.1468-2435.2006.00375.x
8. Ebu Avvâd, İ. (2021, Temmuz 12). el-Atlâl fi şi’r el-Mu’allakât ( الأطلال في شعر المعلقات ). el-Kitâbe ( الكتابة ). https:// alketaba.com

9. Fâdî ’Azzâm. (t.y.). Riyadh Review of Books. 12 Mart 2026 tarihinde https://riyadhrb.com/book-author/fadiazzam/ adresinden erişildi.
10. Ghanem, T. (2003). When forced migrants return ‘Home’: The psychosocial difficulties returnees encounter in the reintegration process. Refugee Studies Centre, (16).
11. Britannica Editors (2023, April 4). Hadad. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Hadad
12. Hadad, H., & Maca’is, S. (1993). Ba’al Hadad—Dirâse fi’t-târîh ed-dînî es-Sûrî [Suriye dinler tarihi alanında bir çalışma] (1. Basım). Dâr Emvâc.
13. Hammond, L. (1999). Examining the discourse of repatriation: Towards a more proactive theory of return migration. Içinde R. Black & K. Koser (Ed.), The end of the refugee cycle?: Refugee repatriation and reconstruction (1. Basım, ss. 227-244). Berghahn Books.
14. Huddud’s House. (2024, Nisan 23). Simon & Schuster. https://www.simonandschuster.com/books/Hudduds- House/Fadi-Azzam/9781623711153
15. Huddud’s House: ‘The last thing I need is for people to read my book because it’s forbidden’. (2018, Şubat 27). Arablit & Arablit Quarterly. https://arablit.org/2018/02/27/hudduds-house-the-last-thing-i-need-is-forpeople-to-read-my-book-because-its-forbidden/
16. İslâm Ebû Şukeyr ve Fâdî ’Azzâm ve “es-satv el-edebi” [İslâm Ebû Şukeyr ve Fâdî ’Azzâm ve ‘edebi intihal’]. (2018, Şubat 25). Safahât Suriyye.
17. Kaminski, V. (2018, Aralık 15). Rivâyet Dîme Vennûs “el-Hâifûn” [Dime Vennus’un el-Haifun adlı romanı]. Qantara.de.
18. Ray, M. (2025). 8 Deadliest wars of the 21st Century | Britannica. Içinde Britannica. https://www.britannica. com/list/8-deadliest-wars-of-the-21st-century
19. Review: In ‘Huddud’s House,’ Syrian poet pens heart wrenching love letter to Damascus. (2024, Ekim 2). Arab News. https://arab.news/pmn4b
20. Ricoeur, P. (2013). Zaman ve anlatı: Dört anlatılan (öykülenen) zaman (U. Öksüzan, Çev.; Birinci Basım). Yapı Kredi Yayınları.
21. Rmadan, S. (2020). Suriye’de savaş edebiyatı ve Dima Vennûs’ün el-Hâ’ifûn adlı romanı [Yüksek Lisans Tezi]. Ankara Üniversitesi.
22. Rothberg, M. (2009). Multidirectional memory: Remembering the Holocaust in the age of decolonization. Stanford University Press.
23. Sa’d, M. (2018, Mayıs 13). “el-Haifun”: Keyfe sana’a el-Esed el-vahş el-lezi ibtela’a Suriyye [el-Haifun: Esed, Suriye’yi yutan canavarı nasıl var etti?]. el-Manassa. https://manassa.news//stories/3042
24. Said, E. (1995). Entelektüel sürgün, marjinal, yabancı (T. Birkan, Çev.; Birinci Basım). Ayrıntı Yayınları.
25. Said, E. (2015). Sürgün üzerine düşünceler ve diğer yazınsal ve kültürel denemeler (S. Özer, Çev.; 1. Basım). Hece Yayınları.
26. Sheposh, R. (2021). Hadad. Içinde EBSCO Research. https://www.ebsco.com/research-starters/religion-and-philosophy/hadad
27. T.C. İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı. (2024, 16 Aralık). İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya: Gönüllü geri dönüşler insani değerlere uygun bir şekilde yürütülmektedir. 21 Nisan 2026 tarihinde https://web.archive. org/web/20241224102144/https://www.goc.gov.tr/icisleri-bakani-ali-yerlikaya-gonullu-geri-donusler-insanidegerlere-uygun-bir-sekilde-yurutulmektedi-merkezicerik adresinden erişildi.
28. Vennûs, D. (2017). El-Hâifûn. Dâru’l-Adâb.
29. Vennûs, D. (2018). Korkunun çocukları (M. Karahan, Çev.; 1. Baskı). Mevsimler Kitap.
30. Yılmaz, E. A. (2021, Nisan 8). 10’uncu yılında Suriye iç savaşı ve göç hareketlerinin yansımaları. Independent Türkçe. https://www.indyturk.com/node/341886/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/10uncuy% C4%B1l%C4%B1nda-suriye-i%C3%A7-sava%C5%9F%C4%B1-ve-g%C3%B6%C3%A7-hareketlerininyans% C4%B1malar%C4%B1