Fantastic in Turkish Cinema: Analyzing the Movie Adsız Cengaver According to Greimas's Agential Exemplification

Öz

Linguists generally use two methods to understand a narrative: The syntactic method developed by V. Propp and the paradigmatic method developed by structuralists such as Levi-Strauss and Greimas. While the first method focuses on the functions in a narrative, the second analyses the deep structures underlying the functions. Greimas calls the thirty-one functions that Propp identified for fairy tale as actants. Greimas is not interested in what the characters are, but what they do and emphasizes the deep structure underlying the actions. Based on this analysis of Greimas, fantastic narratives can be analyzed in depth. Fairy tales, legends and mythologies feed fantastic narratives. Fantastic films, a genre in cinema, can also be analyzed with Greimas' method. The so-called fantastic or historical fantastic films, which were once in the category of B-movies in Yeşilçam cinema, can be considered in this group. The present study analyses the film Adsız Cengaver (1970) directed by Halit Refiğ, deemed fantastic to Turkish cinema, within this paradigmatic framework created by Greimas and reveals the deep substructure of this film.

Anahtar Kelimeler

• A.J. Greimas
• Narrative
• Actants
• Fantasy Films
• Yeşilçam Cinema.

Türk Sinemasında Fantastik: Adsız Cengaver Filminin Greimas’ın Eyleyensel Örnekçesine Göre Çözümlenmesi

Öz

Dilbilimciler bir anlatıyı anlamak için genellikle iki yöntem kullanırlar: Bunlardan biri V. Propp’un geliştirdiği sözdizimsel metot, diğeri de Levi-Strauss ve Greimas gibi yapısalcıların geliştirdiği paradigmatik metottur. İlk yöntem bir anlatıdaki işlevler üzerine odaklanırken, ikincisi işlevlerin altında yatan derin yapıları çözümler. Propp’un masallar için belirlediği otuz bir işlevi, Greimas eyleyenler olarak adlandırır. Greimas karakterlerin ne olduğuyla değil, ne yaptığıyla ilgilenir ve eylemlerin altındaki derin yapı üzerinde durur. Greimas’ın bu çözümlemesinden hareketle fantastik anlatılar derinlemesine çözümlenebilir. Fantastik anlatılar yapısı gereği masallar, efsaneler ve mitolojilerden beslenir. Sinemada bir tür olan fantastik filmler de Greimas’ın yöntemiyle incelenebilir. Bir dönem Yeşilçam sinemasında B-filmleri kategorisinde bulunan fantastik veya tarihi fantastik olarak adlandırılan filmler bu grupta ele alınabilir. Mevcut çalışma, Türk sinemasında fantastik olarak değerlendirilen Halit Refiğ’in yönetmenliğini yaptığı Adsız Cengaver (1970) adlı filmi Greimas’ın oluşturduğu bu paradigmatik çerçevede çözümlemiş ve bu filmin derin alt yapısını açığa çıkarmıştır.

Anahtar Kelimeler

• A.J. Greimas
• Anlatı
• Eyleyenler
• Fantastik Filmler
• Yeşilçam Sineması.

Kaynakça

1. Abisel, N. (1995). Popüler sinema ve türler (1. Baskı). Alan Yayıncılık.
2. Altay, S. (2019). Metinlerarasılık bağlamında fantastik Türk ve Amerikan sineması [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sinema-Televizyon Anabilim Dalı.
3. Aziz, G. Z. M., Nadeem, S. I. ve Munshi, M. B. (2022). Fantastic architecture in cinema. Civil Engineering and Architecture, 10(3A), ss. 102-107.
4. Bordwell, D. (1985). Narration in the fiction film (1. Baskı). The University of Wisconsin Press.
5. Bordwell, D. ve Thompson, K. (2009). Film sanatı (E. Yılmaz ve E. S. Onat, Çev.; 1. Baskı). De Ki Yayınevi.
6. Church, D. (2006). Fantastic films, fantastic bodies: Speculations on the fantastic and disability representation. Off Screen. https://offscreen.com/view/fantastic_films_fantastic_bodies
7. Çetin Erus, Z. (2020). Türkiye sinemasında uyarlamalara genel bir bakış. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 18(36), ss. 583-592.
8. Erkman Akerson, F. (2015). Edebiyat ve kuramlar (3. Baskı). İthaki Yayınları.

9. García, P. (2013). The Fantastic hole: Towards a theorisation of the fantastic transgression as a phenomenon of space. Brumal. Research Journal on the Fantastic, 1(1), ss. 15-35.
10. Greimas, A. J. (1987). On meaning selected writings in semiotic theory (1. Baskı). University of Minnesota Press.
11. Greimas, A. J. ve Courtes, J. (1982). Semiotics and language: An analytical dictionary (L. Crist, D. Patte, J. Lee, E. McMahon, G. Philips, ve M. Rengstorf, Çev., 1. Baskı). Indiana University Press.
12. Güngör, A. C. (2022). Filmde anlatı yapısı (1. Baskı). İstanbul Aydın Üniversitesi Yayınları.
13. Hayward, S. (2012). Sinemanın temel kavramları (U. Kutay ve Çavuş, Metin, Çev.; 1. Baskı). Es Yayınları.
14. İnanç, Ç. (Yönetmen). (1982). Dünyayı Kurtaran Adam [Film]. Mehmet Karahafız.
15. Jenkins, H. (2006). Convergence culture: Where old and new media collide (1. Baskı). New York University Press.
16. Kıran, Z. ve Kıran, A. (2007). Yazınsal okuma süreçleri (3. Baskı). Seçkin Yayınları.
17. Kuhn, A. ve Westwell, G. (2012). Oxford dictionary of film studies (1. Baskı). Oxford University Press.
18. Kur’ân-ı Kerim ve Meali (E. H. Yazır, Çev., 1. Baskı). (1993). İslamoğlu Yayıncılık.
19. Lucas, G. (Yönetmen). (1977). Yıldız Savaşları [Film]. Lucasfilm.
20. Mahmut, B. (2025). Turksploitation—Türk İstismar filmleri listesi. https://kultalt.com/turksploitation-turk-istismar-filmleri-listesi/
21. Moran, B. (2020). Edebiyat kuramları ve eleştiri (30. Baskı). İletişim Yayınları.
22. Rainey, S. S. (2019). Loving the other: Fantastic films and unlikely couples. Disability Studies Quarterly. https://dsq-sds.org/index.php/dsq/article/view/4394
23. Refiğ, H. (Yönetmen). (1970). Adsız Cengaver [Film]. Erman Film.
24. Rifat, M. (2014). XX. yüzyılda dilbilim ve göstergebilim kuramları: 2. Temel Metinler (4. Baskı). Yapı Kredi Yayınları.
25. Ryan, M. ve Kellner, D. (1997). Politik kamera: Çağdaş Hollywood sinemasının ideolojisi ve politikası (Ö. Elif, Çev., 1. Baskı). Ayrıntı Yayınları.
26. Schatz, T. (2008). Hollywood: Stüdyo sisteminin zaferi (A. Fethi, Çev.). G. Nowell-Smith (Ed.), Dünya Sinema tarihi içinde (2. Baskı). Kabalcı Yayınevi.
27. Schleifer, R. (2017). A. J. Greimas and The nature of meaning: Linguistics, semiotics and discourse theory (1. Baskı). Routledge.
28. Scognamillo, G. ve Demirhan, M. (2005). Fantastik Türk sineması (2. Baskı). Kabalcı Yayınevi.
29. Sevindi, K. (2015). İmkânsızlığın getirdiği yaratıcılık: Fantastik Türk sineması-1. Türk Sineması Araştırmaları. https://www.tsa.org.tr/tr/yazi/yazidetay/125/imk%EF%BF%BD%EF%BF %BDnsizligin-getirdigi-yaraticilik--fantastik-turk-sinemasi--1-
30. Wang, Y. ve Roberts, C. (2005). Actantial analysis Greimas’s structural approach to the analysis of self-narratives. John Benjamins. https://doi.org/10.1075/ni.15.1.04wan
31. Yücel, T. (2005). Yapısalcılık (1. Baskı). Can Yayınları.
32. Yücel, T. (2012). İnsan yazdığı şeydir (1. Baskı). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
33. Zheng, X., Zhang, X. ve Jiang, X. (2024). Innovative research based on Chinese fantasy film narrative—centered on the integration of film and game. Journal of Arts and Cultural Studies, 3(1), ss. 1-15.