KUYU: ULUSAL SİNEMA HAREKETİNDE ANADOLU KÖYLÜLÜĞÜ VE GÖRSEL FOLKLOR

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 19, 570 - 587, 31.12.2025

Tunç Yıldırım

https://doi.org/10.55004/tykhe.1705638

Öz

Türk sineması Yeşilçam döneminin oluşum aşamasında (1948-1959) kitlesel ve seri film üretimine geçebilir. Ana akım Türk sinemasının sistematik üretimi beş popüler tür (melodram, tarihi film, polisiye, komedi, köy filmi) etrafında standartlaşır. Türk sinema tarihinin angaje hareketi Toplumsal Gerçekçilik, Metin Erksan’ın eserleriyle doğar. Erksan, anaakım Türk sinemasının standartlaşmış türlerini oluşturan tarihi filmi (Dokuz Dağın Efesi, 1958), polisiyeyi (Gecelerin Ötesi, 1960; Suçlular Aramızda, 1964), melodramı (Acı Hayat, 1962) ve köy filmini (Yılanların Öcü, 1962; Susuz Yaz, 1963) biçimde modern içerikte realist estetikle yenileştirir. Erksan’ın toplumsal gerçekçi sinema hareketinde başarıyla yaptığı bu iki uyarlama, köy filmleri paradigmasını değiştirir ve aydınların dikkatini yerli sinemaya çeker. 1965’te İstanbul’da kurulan Sinematek Derneği’de kümelenen bir grup sosyalist aydın Yeşilçam’a karşı Yeni Sinema’yı yani politik angajmanı olan ve bağımsız yapım tarzına göre üretilen filmleri savunurken, yönetmen Erksan hem ticari Yeşilçam’a hem de sosyalist eğilimli yeni sinemaya karşı Kemal Tahir tefekkürü etkisinde kalarak Ulusal Sinema kavramını üretip Türk köylülüğünü Kuyu’da (1968) tematik olarak incelemeye koyulur. Kuyu’da Türk folkloru nasıl temsil edilir? Folklorun görsel kaynağı olarak ulusal sinema hareketi geleneksel Türk halk kültürünü yeniden nasıl keşfeder? Kuyu, Türk ulusal karakterinin folklorik tarzı mıdır? Bu örnek olay çalışmasında, sinema ile halkbilimi bir arada ele alan disiplinlerarası bir bakış açısından hareket edilerek Anadolu köylülüğüne odaklanan ulusal sinemayı meydana getiren filmsel anlatının folklorik temsilleri ve görsel folklorla ilişkileri açığa çıkarılır. Çalışma ilk önce Kuyu’nun tarihsel, kültürel ve ideolojik arka planını açıklar, sonra da tematik çözümleme yöntemini kullanıp üç kategori (maddi kültür öğeleri, ailevi ilişkiler, adet ve görenek temsilleri) ekseninde görsel folklor analizine odaklanır.

Anahtar Kelimeler

Köylülük , Görsel Folklor , Ulusal Sinema , Kemal Tahir , Kuyu (Metin Erksan

The Well: The Anatolian Peasantry and the Visual Folklore in the National Cinema Movement

Öz

Turkish cinema was able to move towards mass film production during the genesis of the Yeşilçam period (1948-1959). This cinema was standardized around five popular genres: melodrama, historical film, detective film, comedy, village film. The movement of Social Realism manifested itself thanks to the films directed by Metin Erksan. This auteur aesthetically renews historical film (The Lord of Nine Mountains, 1958), detective film (Beyond the Nights, 1960; The Culprits are among us, 1964), melodrama (Bitter Life, 1962) and village film (The Revenge of the Snakes, 1962; Dry Summer, 1963). These adaptations changed the paradigm of village films and attracted the attention of intelligentsia. While influential socialist intellectuals in the press defend the idea of New Cinema, Erksan, under the influence of Kemal Tahir, uses the concept of National Cinema. This is how the national cinema movement was born and focused on the character of the Anatolian peasantry. So how is Turkish folklore represented in this film? How does the national film movement, as a visual source of folklore, rediscover traditional Turkish culture? Is The Well a folkloric style of Turkish national character? In this case study that takes advantage of an interdisciplinary approach that merges cinema with folklore, folkloric representations of the Anatolian peasantry and its relationship with visual folklore will be revealed. This study explains the background of The Well, and uses the thematic analysis method and focuses on visual folklore analysis on the axis of three categories (material culture elements, interfamily relations and customs and traditions representations).

Anahtar Kelimeler

Peasantry , Visual Folklore , National Cinema Movement , Kemal Tahir , The Well

Kaynakça

• Akkurt, H. (2020) Türkiye solunda Osmanlı toplum yapısı tartışmaları: 1960-1980. İmge Kitabevi Yayınları.
• Boratav, P. N. (2017). Folklor ve edebiyat -I-. Bilgesu Yayıncılık.
• Cadiou, F., Clarisse, C., Lemonde, A. ve Santamaria, Y. (2013). Tarih nasıl yapılır? (D. Çetinkasap, Çev.). İletişim Yayınları.
• Danielson, L. (1979). Folklore and film: Some thoughts on Baughman Z500-599. Western Folklore, 38(3), ss. 209-219. https://doi.org/10.2307/1499246
• Dorson, R. M. (2020). Günümüz folklor kuramları. (S. G. Teke ve Y. Diniz, Çev.). Geleneksel Yayıncılık.
• Dönmez-Colin, G. (2006). Kadın, İslam ve sinema. (D. Koç, Çev.). Agora Yayınları.
• Erksan, M. (1968a). Ulusal Türk sineması. Papirüs, 25, ss. 32-38.
• Erksan, M.(1968b, 23 Eylül). İkinci bir Susuz Yaz. Cumhuriyet, 6.
• Gay, V. (2008). La fondation de l’Empire ottoman chez Kemal Tahir et Tarik Bugra entre mythe et réalité historique. Cahiers Balkaniques, 36-37, ss. 369-398. https://doi.org/10.4000/ceb.1578
• Gevgilili, A. (1970, 4 Ekim). Forum: Halit Refiğ, Tuncan Okan, İrfan Ünal, Fikret Bulat. Milliyet, 6-7.
• Gürkan, T. (1969, 19 Haziran). Kemal Tahir’le konuşma. Cumhuriyet, 6.
• Güvenç, A. Ö. (2020). Folklor ve sinema. Ötüken Neşriyat.
• Hayward, S. (2001). Cinema studies: The key concepts (2. basım). Routledge Books.
• Jackson, B. (1989). A film note. The Journal of American Folklore, 102, ss. 388-389.
• Kabaş, Ö. (Ed.). (2022). Açık oturum: Sanat ve politika [19-26 Nisan 1969], Tahir, K., Nesin, A. ve Hilav, S., Robert Kolej Öğrenci Birliği. Sentez ve montaj içinde, ss. 325-342. SALT Yayınları. https://saltonline.org/tr/2515
• Kassaveti, U.-H. (2023). Visual folklore in 1960s Greek popular cinema: Athens at the threshold of tradition and modernity. Glasnik Etnografskog Instituta SANU, 71(2), 19-36. https://doi.org/10.2298/GEI2302019K
• Koven, M. J. (2014). Halkbilimi çalışmaları, popüler film ve televizyon: Gerekli bir eleştirel araştırma. Oğuz, M. Ö. (Ed.). Uygulamalı Halk Bilimi içinde (118-138). Geleneksel Yayıncılık.
• Kula, O. B. (2012). Batı felsefesinde oryantalizm ve Türk İmgesi. Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Kutlar, O. (1968). Yeşilçam. Papirüs, 29, ss. 21-33.
• Kutlar, O. (1975). Toplumcu gerçekçi bir sinema için teorik alanın gözden geçirilmesi amacıyla ilk notlar. Birikim, 1, ss. 10-14.
• Işık, N. (2020). İşlevselcilik açısından kuyu motifinin Türk kültürü, edebiyatı ve sinemasına yansımaları. Folklor/Edebiyat, 26(2), ss. 281-296. https://doi.org/10.22559/folklor.1207
• Örnek, S. V. (1977). Türk halkbilimi, İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Sherman, S. R. (1981). Film and folklore: An inductive teaching method. Southwest Folklore, 5(4), 11-20.
• Sherman, S. R. (1988). Documenting ourselves. film, video and culture. Kentucky University Press.
• Sherman, S. R. ve Koven, M. J. (2007). Folklore/cinema: Popular film as vernacular culture. Utah State University Press.
• Tahir, K. (2007). Yorgun savaşçı. İthaki Yayınları.
• Uğureli, A. (2023). Görsel folklor ve fotoğraf. Avrasyad, 11(37), ss. 243-253. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1402035
• Yıldırım, T. (2014). Une période emblématique du cinéma turc: le cinéma de Yeşilçam (1948-1971). İstanbul: Isis Press & Institut Français d’Études Anatoliennes (IFEA).
• Yıldırım, T. (2015). Halit Refiğ’in Bir Türk’e Gönül Verdim filminde oyun ve oyuncak temaları üzerinden yayılan kültürel temsiller. Asos Journal, 13, ss. 210-228. https://doi.org/10.16992/ASOS.674
• Yıldırım, T. (2016). Türk sinemasının estetik tarihi. Standart türlere giriş: 1948-1959. ES Yayınları.
• Yıldırım, T. (2017). Sinemacı ve tarihçi Metin Erksan. Dokuz Dağın Efesi’nde sosyal eşkıyalık meselesi. ES yayınları.
• Yıldırım, T. (2018a). Yeşilçam’da polisiyenin eleştirel dönüşümü: Toplumsal gerçekçi sinema hareketinin amblemi olarak Gecelerin Ötesi, Erciyes İletişim Dergisi, 5(4), 599-630. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.422076
• Yıldırım, T. (2018b). Onat Kutlar’ın mirasını takip eden ‘eksik’ bir derleme kitap: Sinema… Sinema (Yazılar-Konuşmalar). Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, 31, ss. 249-260. https://doi.org/10.17829/turcom.499723
• Yıldırım, T. (2021). Sinema tarihine giriş: büyük estetik ekoller, tarzlar, akımlar, hareketler. Akademisyen Yayınları. https://doi.org/10.37609/akya.439
• Yıldırım, T. ve Yıldırım, F. E. (2021). Metin Erksan’ın Acı Hayat’ı üzerine: Yeşilçam melodramından ‘gösterişli melodrama’ şiirsel, toplumsal ve gerçekçi bir geçiş mi?, Sinemasal “melodram”, 4, ss. 145-166. Doğu Batı Yayınları.
• Yıldırım, T. (2023). Burjuvazinin varoluşsal zafiyeti: Suçlular Aramızda (1964)’da mülkiyet ve servetin kökenleri üzerine. Yıldırım, C. (ed.). Türk Sinemasında Politik Söylem içinde, ss. 19-52. Literatürk Yayınları.
• Zhang, J. (2005). Filmic folklore and Chinese cultural identity. Western Folklore, 64(3/4), ss. 263-280.